Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 28-09-2016
Door Maartje van de Kamp
Maartje van de Kamp

Archiefkoken

Wanneer het crisis is, economisch of cultureel, wordt een mens altijd een tikje nostalgisch. Soms heeft dat grote gevolgen, zoals een Brexit, maar meestal valt het mee. Zo heeft de laatste economische crisis ons opgezadeld met een kleine vloedgolf aan ‘authentieke’ producten in de supermarkt. Marketeers hebben ontdekt dat we uit heimwee naar vroeger graag onze portemonnee trekken voor oudhollandsche pepernoten, mix voor grootmoeders pannenkoeken en ambachtelijk brood uit dezelfde fabriek waar de rest van het supermarktbrood wordt gebakken.

Kookboekencollecties
Wie een beetje nadenkt, neemt die bijvoeglijke naamwoorden natuurlijk met een korreltje Keltisch zeezout, maar ondertussen is de interesse in voedsel uit het verleden wel sterk toegenomen. Niet alleen bij de kijkers van Heel Holland Bakt, maar ook onder historici. Waar eerst alleen het Meertens Instituut onderzoek deed naar de dagelijkse maaltijd, staat de boekwinkel nu vol met aantrekkelijke publieksboeken over de geschiedenis van de Nederlandse keuken. De meeste daarvan zijn bovendien voorzien van recepten, zodat we het verleden letterlijk kunnen proeven.

De culinaire historici van Nederland kunnen onder andere putten uit twee zeer rijke collecties gedrukte kookboeken. De ene berust bij de Koninklijke Bibliotheek en is tegenwoordig ook online te raadplegen, de andere is de verzameling die culinair journalist Johannes van Dam tijdens zijn leven aanlegde en die nu is ondergebracht bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Beide collecties bieden een schat aan informatie over hoe de Nederlandse pot zich heeft ontwikkeld.

Jammer genoeg lijken deze collecties echter niet of nauwelijks gebruikt te worden door historici die wel de Nederlandse geschiedenis maar niet specifiek de Nederlandse keuken onderzoeken. Kookboeken lenen zich namelijk ook uitstekend voor onderzoek naar de Nederlandse cultuur en het handelsverleden. Uit de voorgeschreven ingrediënten kun je immers opmaken wat er op de markt verkrijgbaar was en wat er betaalbaar was voor de middenklasse, voor wie deze boeken werden geschreven.

Familiearchieven
Daarover is nog veel meer te vinden in een bron die nog veel minder wordt gebruikt, namelijk de handgeschreven kookboeken die in familiearchieven bewaard zijn gebleven. Erg veel zijn dat er niet. Door de Rankiaanse opvattingen die veel archiefinstellingen tot ver in de twintigste eeuw hanteerden, zijn vaak alleen officiële en niet of nauwelijks persoonlijke documenten bewaard gebleven. Een kookboek, meestal het eigendom van moeder of echtgenote, kwam al helemaal niet voor bewaring in aanmerking. Gelukkig werden ze soms in latere aanvullingen alsnog aan de archieven toegevoegd.

In deze kookboekjes is vaak veel meer te vinden dan alleen recepten. Zo staan er aantekeningen over huiselijke beslommeringen in, zitten er persoonlijke brieven tussen waarmee recepten werden uitgewisseld en vinden we aanwijzingen voor het maken van onsmakelijke middeltjes voor de meest voorkomende kwalen, rekeningen, beschrijvingen van de oogst uit de moestuin en niet zelden een recept dat is verkregen van een met naam genoemde bevriende dame of familielid. Al deze informatie vertelt ons veel meer dan alleen hoe je schildpadsoep maakt van een kalfskop.

Zulke boekjes kunnen helpen de sociale cirkel van een familie te reconstrueren, leren ons wat er te koop was en tegen welke prijs, wat er in huishoudens zelf werd gemaakt (bijna alles) en wat niet, welke ziektes veel voorkwamen en welke gewassen en rassen er groeiden. Bovendien bieden ze, wanneer een boekje over verschillende generaties is doorgegeven, ook inzicht in de familiegeschiedenis.

Valsche caviaar
Onlangs had ik het geluk een voorbeeld, waarin bijna al het bovenstaande te vinden is, via de post te mogen ontvangen. In dit kookboekje van Anna Vermeer, die in 1847 trouwde met Gerard Johan Hamer en het later doorgaf aan haar dochter Anna, is bijvoorbeeld een prachtig relaas te vinden over perenrassen. De Duchesse zal de geïnteresseerde onder ons nog wel kennen, maar wat te denken van de Bonne Louise, Burré Clairgeau en de Lange Gratiolet de Livres? Uit het boekje blijkt ook een sterke connectie met Nederlands Indië. Zo vinden we een likeur van gardemont, bij ons nu beter bekend als kardemom en, van de hand van de dochter, recepten voor zowel nasi als bami met aanwijzingen voor het zelf kweken van taugé.

Deze boekjes, als ze nog bestaan, worden natuurlijk binnen families doorgegeven, maar soms is er binnen een familie geen belangstellende meer. Als er dan geen groot familiearchief is waaraan het kookboek kan worden toegevoegd, is de kans groot dat het verdwijnt. Zonde van zo’n mooie, rijke historische bron! Gelukkig zocht de voormalige eigenaresse van dit boekje contact met Historici.nl en kreeg het boekje bij mij een goed thuis. Maar het zou natuurlijk veel beter zijn als er een bibliotheek of instelling was die een verzameling van deze boekjes in de collectie zou willen opnemen. Zo blijft hun rijke geschiedenis bewaard en kan iedereen er onderzoek in doen. Uit het boekje van Anna Vermeer kan ik de valsche kaviaar in ieder geval aanraden.

De archieven van de Nederlandse Antillen
Door Maartje van de Kamp
Het geheime archief van de historicus
Door Maartje van de Kamp
Machtige archieven
Door Maartje van de Kamp
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.