De gevoelsmens – Information & power in history

Nepnieuws, lekken en hacken. Is de strijd om informatie meer dan ooit verbonden aan de strijd om de macht?  ‘Als u de klim naar de tiende verdieping hebt overleefd, bent u uit het juiste hout gesneden voor deze Huygens ING conferentie Information & power in history,’ wees organisator en dagvoorzitter Ida Nijenhuis op de urgentie van dit congres. Veertig historici uit o.a. Delhi, Illinois, Tel Aviv, Moskou en eigen land verzamelden zich twee dagen in de Amsterdamse VU-toren. De defecte liften gaven direct aan waar de Britse informatie-historicus Toni Weller de conferentie met haar inspirerende keynote naar toe dirigeerde.

Keynotes: mens & gevoel
‘Te lang stonden historici van informatie stil bij de laatste technologische ontwikkelingen, terwijl de mens historische informatieprocessen evengoed beïnvloedde.’ Weller pleitte voor het onderkennen van de mens als ultiem onberekenbare, maar alomtegenwoordige factor in de geschiedenis van informatie. ‘Juist door het diffuse karakter van de mens is het concept historisch informatie nog niet eenduidig gedefinieerd. Des te interessanter om informatie vanuit historisch perspectief te bestuderen.’ De Amerikaanse Ann Stoler verfijnde in haar keynote deze oproep voor de menselijke maat in het historisch onderzoek naar informatie. ‘Onderschat niet in welke mate emoties een rol speelden in informatiesystemen.’ De geestelijk moeder van de archival turn presenteerde een doorwrocht pleidooi voor de emotional turn in de archieven. ‘Mensen met macht verlang(d)en vurig te weten wat mensen zonder macht beweegt. Te lang is sentiment daarbij als stoorzender beschouwd om te begrijpen waarom historische datacollecties tot stand zijn gekomen.’

Sessies: de historische mens
Overheden verzamelden verbazingwekkend veel data over burgers en groepeerde ze als staatsvijanden, ambassadeurs, migranten of arbeidsongeschikten. Het panel Empowerment & neglect hield het effect van dergelijke corpora aan informatie op groepsvorming in de samenleving tegen het licht. An sich zijn deze archieven al buitengewone studieobjecten. Toch drong de vraag zich op wat de persoon op een indexkaart terugkreeg in ruil voor zijn gegevens. Uitsluiting of deelname aan de samenleving? Hoe verhield een kaartenbak zich nu tot de samenleving die ze indeelde? De vraag in hoeverre de invloed van informatie reikte, stond uiteraard centraal in het panel Experts & influence. Nu eens viel de mens de ambivalente eer van stoorzender te beurt. Vooringenomen poortwachters en onvolledigheid gingen meer dan eens schuil achter de persona van de objectieve, transparante expert.

Tegelijkertijd kon de mens een kwaadwillende overheid ondermijnen, zo bewees het panel Disclosure & control. Bibliothecarissen en klokkenluiders bestreden onderdrukking en verschaften toegang tot geclassificeerde en gecensureerde informatie van bijvoorbeeld Sovjets of Britse kolonisators. De gevolgen van gebrekkige geheimhouding in onder meer diplomatieke postzendingen speelde dan weer op in het panel Policy & decision making. Taaiheid van institutionele structuren bood tegenwicht aan administratieve gebreken en zorgde bovendien voor continuïteit van een regime. Voorbeelden daarentegen van geslaagd professionaliseren leidden tot het idee dat het beheren en inzetten van big data niet exclusief toebehoort aan het digitale informatietijdperk. In het pre-TomTom tijdperk navigeerde Napoleon door Oost-Europa met zijn Keizerskaart; een aparte koets was nodig om de verschillende legstukken te vervoeren. Historische (commerciële) veroveringen kwamen ten slotte aan bod in het Exchange & hegemony panel. Strijdende partijen benutten propaganda om een gevoel van dreiging te creëren. Uiteindelijk bleek een gevoelde dreiging al voldoende voor de ene partij om zich te onderwerpen aan ‘beschermend’ gezag.

Toekomst: mens & techniek herenigd?
Aan de Amerikaanse informatiewetenschapper Alistair Black de taak de slotvraag te beantwoorden - waartoe waren wij hier de afgelopen twee dagen geconfereerd in deze toren? – en een vooruitzicht te geven voor de geschiedenis van informatie als zelfstandig onderzoeksveld. Black deed het congres enigszins tekort door een en ander uit te leggen aan de hand van wat inhoudsopgaves en overzichten van aanwezige affiliaties en deeldisciplines. Het zijn de mensen achter de badges die een congres maken. Het deelnemersveld was interdisciplinair, maar vooral een ontmoeting tussen historici en archiefwetenschappers. Emeritus hoogleraar Archivistiek Eric Ketelaar bijvoorbeeld, verrijkte het congres met zijn actieve en opgewekte deelname.

Black stelde uiteindelijk de mens centraal door de toekomstvisie terug te spelen naar de deelnemers. De zaal gaf toe dat het thema informatiegeschiedenis toepasbaar is op elk denkbaar aspect van de geschiedenis. Om die reden is informatie als historische categorie niet in een algemeen geldende definitie te vangen. Maar hoe nu verder? De meest praktische stap voorwaarts blijft toch het combineren van informatie met bijvoorbeeld thema’s als gender, klasse e.d.. Zowel voor de congresdeelnemers als de initiatiefnemers van het Huygens ING is de combinatie van informatie met macht een vruchtbare invalshoek gebleken. De koppeling van informatie met macht leverde een inspirerende invalshoek op om toe te passen op eigen onderzoek. Bovendien hielp deze insteek om het gesprek tussen de deelnemers vanaf de eerste sessie richting te geven.

Terecht neemt het Huygens ING de uitdaging aan om het thema informatie en macht in de toekomst verder vorm te geven. Vanuit de digitale expertise over bronontsluiting in dit instituut kan ze in een vervolgcongres de vraag stellen die het huidige informatietijdperk aan historici opdringt. Welke gevolgen heeft het digitale tijdperk voor de uitoefening van ons vak? Historici hebben nu eenmaal de verantwoordelijkheid om na te denken over het beschikbaar maken van digital born bronmateriaal voor toekomstige historici. Uitgerekend de verhouding tussen mens, informatie en techniek staat hierbij meer dan ooit centraal en misschien zelfs onder druk. Dit congres leverde het bewijs dat historici uit het juiste hout gesneden zijn om het antwoord te bemachtigen.

Reactie toevoegen

(If you're a human, don't change the following field)
Your first name.
(If you're a human, don't change the following field)
Your first name.

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.

Gepost op:

woensdag 22 maart 2017 - 10:12

Delen