Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#kolonialisme
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#Gender
Gepubliceerd op 25-10-2018
Door Marieke Oprel
Marieke Oprel

Celebrity returns home: Antonia Brico

1001 vrouwen en een vrouw uit duizenden. 3 oktober was dit jaar in mijn agenda de “Dag van de Vrouwengeschiedenis”. Eerst was ik te gast bij de opening van de tentoonstelling 1001 vrouwen in het Amsterdam Museum. Els Kloek presenteerde feestelijk haar nieuwste vrouwenlexicon 1001 vrouwen in de 20ste eeuw. Met een kersvers exemplaar in mijn tas ging ik daarna op weg naar de voorvertoning van “de Dirigent” – een nieuwe Nederlandse speelfilm die donderdag 23 oktober in première gaat. De film vertelt het waargebeurde verhaal van de uit Nederland afkomstige Antonia Brico, de eerste vrouwelijke dirigent ter wereld die eind jaren ’20 succesvol grote symfonieorkesten dirigeerde. Nieuwsgierig pakte ik na afloop mijn lexicon erbij. Zou Antonia ook vereeuwigd zijn? Tot mijn teleurstelling kwam de naam Brico niet voor in de bundel, zelfs niet in het register van niet opgenomen vrouwen. Ook onder haar adoptienaam Wilhelmina (“Willy”) Wolthius in de film was ze niet terug te vinden. Haar geschiedenis liet me niet los. Daarom een korte ode aan deze nog onbekende maar intrigerende vrouw die via deze film hopelijk toch haar plek in de Nederlandse geschiedenis krijgt.

Antonia Brico 1940, © Wikimedia Commons

“Ik wil dirigent worden”

Antonia Louisa Brico wordt op 26 juni 1902 in Rotterdam geboren als dochter van een ongehuwde, streng katholiek opgevoede tiener. Als klein meisje emigreert ze met haar adoptieouders naar de Verenigde Staten. Het is haar grote droom om dirigent te worden. Wanneer ze in 1919 highschool afrondt, is ze al een begenadigd pianist, maar in de jaren die volgen ontwikkelt ze zich verder in de muziek aan de University of California, Berkeley. Ze volgt lessen bij onder andere de Poolse pianist en componist Sigismund Stojowski.

In 1926 ontmoet ze tijdens een verblijf in Amsterdam Willem Mengelberg, de beroemde dirigent van het Amsterdamse Concertgebouw. Hij raadt haar aan naar Berlijn af te reizen, en lessen te volgen bij dirigent Karl Muck. In 1927 wordt Antonia als eerste vrouw en eerste Amerikaanse toegelaten bij de Hochschule für Musik in Berlijn.

Na het succesvol afronden van haar studie probeert ze haar naam als dirigent te vestigen. Haar concerten in onder andere Berlijn, Los Angeles en Washington worden positief ontvangen. In 1934 richt ze in New York haar eigen orkest op: the Women’s Orchestra of New York, met Eleanor Roosevelt als beschermvrouwe.

Antonia: A Portrait of the Artist (1976), archief regisseuse Maria Peters en producent Dave Schram

Onbekend, onbemind?

Het strekt te ver om al haar concerten en successen hier te noemen. Een mooi overzicht biedt J. Michele Edwards in het Engelstalige zusje van 1001 vrouwen: Notable American Women. A biographical dictionariy completing the twentieth century uit 2004. Antonia’s levensloop wordt hierin uitvoerig beschreven. In Amerika is deze oorspronkelijk Nederlandse wel bekend.

Is Antonia dan geheel onbekend bij het Nederlandse publiek? Nee. Eerder dit jaar refereerde Paul Steen in zijn columnreeks Déjà vu in Trouw aan haar toen de Amerikaanse Karina Canellakis tot dirigente van het Radio Filharmonisch Orkest benoemd werd. Met de titel “Haar talent was onmiskenbaar, maar niet iedereen wilde optreden met meesterdirigente Brico” vatte hij kort Brico’s levenslange frustratie samen. Als vrouwelijke dirigente worstelde ze met de twintigste-eeuwse man-vrouw opvattingen. Diverse mannelijke musici weigerden onder haar directie te spelen. Een van de meest schrijnende scenes in de film is dan ook op werkelijke gebeurtenissen gebaseerd. Desalniettemin bleef Antonia onvermoeibaar doorgaan. Met het oprichten van haar vrouwenorkest genereerde ze veel publiciteit.

Celebrity Returns Home, archief regisseuse Maria Peters en producent Dave Schram

Eerherstel voor vrouw in mannenwereld

Antonia blijft haar hele leven actief als docent en (gast)dirigent. In 1974 wordt haar levensgeschiedenis verfilmd door een van haar studenten, Judy Collins. De film getiteld “Antonia. A Portrait of the Woman” wordt genomineerd voor een Academy Award. Toch raakt Antonia na haar dood in 1989 in de vergetelheid. Dit jaar blaast regisseuse Maria Peters met haar eigen verfilming Antonia’s portret nieuw leven in. Nog altijd is het niet gemakkelijk voor vrouwen om aan de top van de wereldranglijst van belangrijkste dirigenten te komen. De biografieën van de vier dirigenten die wel in het vrouwenlexicon van Els Kloek zijn opgenomen laten dit maar al te duidelijk zien. Maria Peters toont eens te meer hoe de man-vrouw verhoudingen van toen te vergelijken zijn met de gender(neutrale)- en #metoo-discussies vandaag de dag.

Na afloop van de voorvertoning sprak ik even met de producent. Enthousiast mailde hij me later foto’s van vergeelde krantenknipsels, welke inzicht geven in Antonia’s hoogte- en dieptepunten. Bij terugkeer van een tournee door Europa werd ze met grote woorden onthaald “Musical Cinderella Returns Home” en “Celebrity returns home”. In Nederlandse media schildert een journalist haar in 1954 af als “De eenvoud zelve”. Een Amerikaans review naar aanleiding van de film over haar leven, vat kort haar carrière samen: “Acclaimed by critics… beloved by friends”. In 1989 overleed Antonia op 87-jarige leeftijd in Denver. Bijna 30 jaar later is er eindelijk een film van Nederlandse makelij over deze bijzondere dirigente, die ook vermelding in de Nederlandse geschiedenis verdient.

Marieke Oprel
Marieke Oprel is als promovendus verbonden aan de Vrije Universiteit (VU) en het Duitsland Instituut (DIA) in Amsterdam. Ze is voorzitter van Jong KNHG.
Alle artikelen van Marieke Oprel
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.