Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#kolonialisme
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#inclusiviteit
#Gender
Gepubliceerd op 04-01-2016
Door Suzan Folkerts
Suzan Folkerts

De Bijbel vóór Luther – in de Canon van Nederland

In herhaling schuilt de kracht van de boodschap. Dat geldt voor gekleurde of foutieve historische informatie die ooit de wereld in is geholpen, en dat geldt misschien nog wel meer voor de (academische) herziening van die foutieve informatie. Hardnekkige misverstanden over historische fenomenen, vooral als die op school zijn aangeleerd, moeten voortdurend worden rechtgezet, wil de boodschap doordringen. Het moet dus nog maar eens worden herhaald: nee, Luther was niet de eerste die de Bijbel vertaalde, en ja, vóór de Reformatie werd de Bijbel al lang en breed door leken gelezen.

Weer die Luther

Ruim zes jaar verricht ik nu onderzoek naar de geschiedenis van middeleeuwse Bijbelvertalingen. Voor mij en andere specialisten in de (religieuze) middeleeuwse letterkunde is het inmiddels algemeen bekend dat in de middeleeuwen in nagenoeg alle Europese taalgebieden Bijbelvertalingen circuleerden, dat die ook door leken werden gelezen en dat die beide zaken niet verboden werden door kerkelijke autoriteiten. Bij een breder publiek is die informatie nog niet algemeen bekend. Hoewel enige jaren geleden het project waaraan ik meewerkte volop in het nieuws was met koppen als ‘Al ver vóór Maarten Luther las iedereen de Bijbel’ (Trouw, 18 juni 2011) en ‘Historische misvattingen’ (Nederlands Dagblad, 15 juli 2011) is die informatie blijkbaar toch niet algemeen bekend geraakt. Dit merk ik als ik over mijn onderzoek vertel aan nieuwe studenten of een breder publiek. 

Ik merkte het ook toen ik onlangs een meer gedetailleerd verhaal aanbood aan Transparant, het tijdschrift voor christen-historici. Daarin beschreef ik welke continuïteiten er te zien zijn in verschillende Bijbelvertalingen rond 1520 en dat het humanisme voor vernieuwing zorgde. De redactie veranderde mijn genuanceerde (en daardoor saaie) titel in de kop ‘Bijbelverkoop steeg al vóór Luther’. Weer die Luther, dacht ik, laat de middeleeuwse samenleving toch liever voor zich spreken. Want dat is het genuanceerde verhaal: religieuze hervormingen en de emancipatie van de gelovige leek vonden plaats in de late middeleeuwen (13e-15e eeuw). Die essentiële ontwikkelingen in de religieuze geschiedenis van Europa worden eigenlijk altijd bezien in het licht van de latere gebeurtenissen rondom de protestantse Reformatie.

Middeleeuwse ongeletterdheid

Wellicht is het te moeilijk om in één decennium het eeuwenoude paradigma dat Luther de Bijbel bevrijdde, een paradigma gecreëerd door protestanten zelf, bij een breed publiek te verwisselen voor een genuanceerd verhaal over continuïteit en discontinuïteit. Wat vroeger op school is aangeleerd lijkt niet meer uit het hoofd te kunnen worden gezet. Zelfs de Canon van Nederland die in 2008 werd gelanceerd,  lukt het niet het beeld van de ongeletterde leek in de middeleeuwen uit ons collectief geheugen te wissen. Dit is het stuk uit het ‘venster’ over de Statenbijbel voor het voortgezet onderwijs:

“De katholieken vonden dat gewone mensen de Bijbel niet zelf hoefden te lezen. Liever niet zelfs. De mensen kregen in de kerk wel uitleg over de Bijbel. Die werd gegeven door geestelijken: pastoors, bisschoppen en monniken, mensen in dienst van de Kerk. Geestelijken lazen de Bijbel in het Latijn (de oude taal van Rome). Zij waren tussenpersonen tussen God en de gelovigen. De protestanten vonden dat iedere gelovige zelf de Bijbel moest lezen. Hun geestelijken waren predikanten. Het was hun taak om het woord van God te laten horen. Zij deden dit door samen met de gelovigen de Bijbel te lezen uitleg te geven.”

Wat hier staat, is zin voor zin weliswaar niet volledig incorrect, maar door de combinatie en de toonzetting wordt toch een verkeerd beeld geschetst. De eerste zin bijvoorbeeld, waar ‘hoefden’ staat, en niet ‘mochten’. Veel geestelijken vonden het inderdaad niet nodig dat leken de Bijbel lazen, maar sommigen stimuleerden dat juist, en bovendien, leken deden dat toch. 

De Canon ter discussie

Het is tekenend dat deze informatie in het venster over de Statenvertaling staat. De Statenvertaling wordt neergezet als de vernieuwende protestantse Nederlandse Bijbelvertaling en daartoe wordt een tegenstelling gecreëerd met katholieke (middeleeuwse?) praktijken. Een verhaal over middeleeuwse Nederlandse Bijbelvertalingen past hier niet in, terwijl dat juist goed zou passen in het bestaande venster over het Nederlands op schrift (de eerste Nederlandse Bijbelfragmenten dateren al uit de twaalfde eeuw), het venster over Erasmus (hij propageerde het lezen van de Bijbel door alle leken) of een denkbeeldig venster over de boekdrukkunst: het eerste gedrukte Nederlandstalige boek was de middeleeuwse Delftse Bijbel van 1477.

In hoeverre de Canon van Nederland het geschiedenisonderwijs bepaalt, is mij niet bekend, maar dat de Nationale Wetenschapsagenda nu ook de objectiviteit van canons ter discussie stelt, ondersteunt de gedachte dat voortdurende herziening van visies op het verleden een essentiële taak van historici is.

Suzan Folkerts
Suzan Folkerts is sinds 2017 conservator handschriften en oude drukken van de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Zij studeerde Geschiedenis en Mediaevistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 2010 aan dezelfde universiteit op een proefschrift over de handschriftelijke overlevering en het publiek van het dertiende-eeuwse heiligenleven van Christina Mirabilis van Sint-Truiden. Vervolgens verrichtte zij onderzoek naar de lezers van middeleeuwse Nederlandse Bijbelvertalingen in het ERC-project 'Holy Writ and Lay Readers'. In 2013 verwierf zij een Veni-subsidie van NWO voor het project 'From monastery to market place' ofwel 'Het Evangelie op de markt' over het publiek en het gebruik van de eerste gedrukte Nederlandse Bijbels.
Alle artikelen van Suzan Folkerts
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.