Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#kolonialisme
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#inclusiviteit
#Gender
Gepubliceerd op 21-01-2019
Door Suzan Folkerts
Suzan Folkerts

De collectie als bron voor stedelijke boekcultuur

Als onderzoeker bezocht ik bibliotheken in heel Europa om middeleeuwse handschriften met heiligenlevens en Bijbelvertalingen te bestuderen. Nu ben ik geland op één plek, de Athenaeumbibliotheek in Deventer, waar ik als conservator de collectie van de oudste stadsbibliotheek van Nederland beheer. Hierdoor zie ik wat een handschriftencollectie als een geheel te vertellen heeft over de (boek)cultuur in een middeleeuwse stad. Mijn blik is ook breder geworden: welke handschriften nu door mijn handen gaan, wordt niet langer alleen bepaald door mijn eigen voorkeur, maar door wat bezoekers aanvragen en wat musea voor tentoonstellingen lenen. 

Uitwisseling van boeken 

Veel onderzoek is tegenwoordig gericht op middeleeuwse stedelijke lezers en de integratie van vooral religieuze boeken in hun werk en gezinsleven. De handschriften uit de kloosters, huizen van broeders en zusters van het gemene leven en burgerhuizen in en rond Deventer laten zien dat de mensen achter deze boeken – leken en religieuzen – met elkaar leefden en werkten in de stad en kennis en boeken uitwisselden. Bruiklenen uit de Athenaeumbibliotheek die momenteel zijn tentoongesteld in diverse musea zijn hiervan goede voorbeelden. In de expositie ‘De Moderne Devotie: spiritualiteit en cultuur vanaf de late Middeleeuwen’ van 17 oktober 2018 t/m 27 januari 2019 in Museum Geert Grote Huis in Deventer ligt een gebedenboek dat vermoedelijk geschreven is in een van de kloosters of huizen van zusters van het gemene leven in Deventer. Volgens een aantekening achterin behoorde het boek toe aan ‘meyster Kertskens [sic] huysurou Katherina wonende op die wisport’ (Katherina, de vrouw van meester Kerstken [steenmetselaar], die woont bij de Vispoort [in Deventer]).

Deventer, Athenaeumbibliotheek, 101 E 9 KL, Gebedenboek (Deventer, laatste kwart 15e eeuw)

Waarschijnlijk heeft Katherina het boek geschonken aan haar nichten Agniete (Agnes), zuster van het gemene leven in het Lammenhuis, en Derck, zuster in het Brandeshuis, die beiden in haar testament uit 1539 worden genoemd. Voorin het handschrift staat namelijk ‘Item dit boeck hoert toe suster annus int lammen huus. Dit lenet sie her lieue suster derck’ (Dit boek is van Agnes, zuster van het Lamme van Diesehuis. Dit leent zij uit aan haar geliefde zuster Derck). Deze aantekening is doorgestreept, ofwel omdat het boek terugkeerde bij Agnes, ofwel omdat het boek overging naar een volgende bezitter. Het boek wisselde dus zeker tweemaal van eigenares, over de muren van de zusterhuizen heen. Meer dan religieuze verbanden zijn bij de uitwisseling van boeken familiebanden essentieel.

Deventer, Athenaeumbibliotheek, 101 E 9 KL, Gebedenboek (Deventer, laatste kwart 15e eeuw)

De stad als klooster

In Museum voor Religieuze Kunst in Uden is de interactie tussen stedelingen en religieuze boeken centraal gesteld in de expositie ‘De stad als Klooster’ (6 november 2018 t/m 28 januari 2019). Hier zijn uit de collectie van de Athenaeumbibliotheek een handschrift uit het klooster Diepenveen en een exemplaar van de Delftse Bijbel te zien. In het Deventer exemplaar van de Delftse Bijbel, de eerste gedrukte Nederlandstalige Bijbel uit 1477, is op een lege plek op fol. 263v een lijstje met allerlei werkzaamheden rondom bouwmaterialen geschreven. Dat doet vermoeden dat deze Bijbel (ook) circuleerde in kringen van ambachtslieden (Van Duijn, 2018). Op fol. 603v staat de notitie ‘Dit boec hoert’ die helaas niet verder is aangevuld.

Deventer, Athenaeumbibliotheek, 113 E 11 KL, Delftse Bijbel (Delft, Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon van Middelborch, 1477)

Het handschrift in de expositie in Uden werd blijkens een aantekening voorin aan (een van de zusters van) het klooster Diepenveen geschonken: ‘Dit boeck heft gegeven jonfer van Steenbergen, seligen Johans van S[…] weduwe’ (dit boek is geschonken door jonkvrouw Van Steenbergen, weduwe van Johan S[…] zaliger). Later werd daaraan toegevoegd: ‘den susteren toe Dyepenveen ende behoert in die liberie int gemeen’ (aan de zusters van Diepenveen, en het behoort toe aan de gemeenschappelijke bibliotheek). Achterin het handschrift staat nog de naam ‘Adriana Deelen’, aan het eind van de zestiende eeuw zuster en procuratrix van het klooster Diepenveen. Jonkfrouw van Steenbergen heeft het boek vermoedelijk niet voor het klooster laten produceren, maar in de eerste plaats voor zichzelf, voor haar eigen ontwikkeling. Het handschrift bevat namelijk de ‘Spieghel der volcomenheit’ van Hendrik Herp, een tekst die bedoeld was als geestelijke lectuur voor leken (Dlabačová, 2014).

Deventer, Athenaeumbibliotheek, 10 W 7 KL, Verzamelhandschrift (1465-1485)

Beide bruiklenen in de tentoonstelling ‘De stad als klooster’ laten goed zien hoe ver de interactie tussen religieuzen en leken en de verspreiding van religieuze boeken reikte. Deventer was in de vijftiende eeuw een boekenstad die gedragen werd door de levendige samenwerking en uitwisseling tussen mensen: schrijvers, opdrachtgevers, drukkers, kopers, lezers en andere gebruikers van boeken. Daarbij zijn net als nu persoonlijke banden, zoals familiebanden, belangrijker dan institutionele. Over die persoonlijke banden valt in de collectie van de Athenaeumbibliotheek, een van de rijkste collecties van Nederland, nog veel te ontdekken.

Meer informatie en verwijzingen

 

Passie gevonden
Door Suzan Folkerts
Heiligen en boeken: een gouden duo
Door Suzan Folkerts
De Bijbel vóór Luther – in de Canon van Nederland
Door Suzan Folkerts
Suzan Folkerts
Suzan Folkerts is sinds 2017 conservator handschriften en oude drukken van de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Zij studeerde Geschiedenis en Mediaevistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 2010 aan dezelfde universiteit op een proefschrift over de handschriftelijke overlevering en het publiek van het dertiende-eeuwse heiligenleven van Christina Mirabilis van Sint-Truiden. Vervolgens verrichtte zij onderzoek naar de lezers van middeleeuwse Nederlandse Bijbelvertalingen in het ERC-project 'Holy Writ and Lay Readers'. In 2013 verwierf zij een Veni-subsidie van NWO voor het project 'From monastery to market place' ofwel 'Het Evangelie op de markt' over het publiek en het gebruik van de eerste gedrukte Nederlandse Bijbels.
Alle artikelen van Suzan Folkerts
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.