Vernieuwde site. Lees meer...
Historici.nl





#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#oorlog en krijgsmacht
#wetenschap en techniek
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#recht
#erfgoed
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#archieven

De Leidse Gifmengster onderzocht. Stukken over de zaak-Goeie Mie overhandigd aan de Universiteitsbibliotheek in Leiden

Een grimmig portret staart de bezoekers van de studiemiddag in de Leidse Universiteitsbibliotheek tegemoet. Getekend naar haar mug shot toont het Maria Swanenburg zoals tijdgenoten haar ervoeren: een gewetenloze seriemoordenaar die halverwege de negentiende eeuw ongeveer negentig mensen over de kling joeg, vooral met behulp van arsenicum. Daarmee gold ze jarenlang als de meest productieve gifmenger uit de geschiedenis, totdat de Britse arts Harold Shipman dat twijfelachtige record in het laatste kwart van de twintigste eeuw ruimschoots verbrak.

Toxicologie
De zaak van “Goeie Mie”, zoals Maria door haar nietsvermoedende buren wel werd genoemd, is uitzonderlijk in de Nederlandse geschiedenis. Niet zozeer omdat een vrouw zich als gifmenger ontpopte; dat kwam veel vaker voor. Maar de lange periode waarin ze ongestoord te werk kon gaan en het grote aantal slachtoffers zijn wel degelijk uniek. En dat geldt ook voor de manier waarop ze uiteindelijk werd veroordeeld. Daarbij speelde forensisch, vooral toxicologisch, bewijs voor het eerst een grote rol. Lang werd aangenomen dat de forensische verslagen op 3 maart 1945 verloren gingen bij het bombardement op het Bezuidenhout in Den Haag. Maar emeritus-hoogleraar toxicologie Frederik de Wolff kwam het materiaal op het spoor bij het Nederlands Forensisch Instituut en zorgde ervoor dat het op 1 mei, de dag waarop Mie in 1885 werd veroordeeld, kon worden overgedragen aan de Leidse Universiteitsbibliotheek.

De normaliteit van de dood
Bij die overhandiging, in een zaaltje bovenin de UB, wordt ons het nodige verteld over de zaak-Goeie Mie – te beginnen met haar biografe Ingrid Moerman die ruiterlijk toegeeft dat Goeie Mie “haar een beetje de strot uitkomt”. Ze schetst een beeld van de omstandigheden waarin Maria Swanenburg leefde en haar misdaden kon uitvoeren, als lid van de arbeidersklasse in de Leidse binnenstad. Het was een wereld waarin mensen vanwege de moeilijke omstandigheden op elkaar aangewezen waren. Dat stond Mie toe een vertrouwenspositie te winnen door zich te bekommeren om anderen en zich als reddende engel voor de zieken op te werpen. Dat die zieken doorgaans al snel doden werden, wekte kennelijk geen argwaan; maar dat is ook tekenend voor de normaliteit van de dood in het Leidse arbeidersmilieu. Kinderen noch familieleden werden door Swanenburg gespaard. Daarbij speelden ook financiële motieven mee: Mie sloot verzekeringspolissen af – soms meerdere tegelijk – op de levens van haar slachtoffers. Dat deed ze via lokale tussenpersonen, waarvan Moerman zich afvraagt waarom deze zich al die jaren stilhielden. Moerman geeft een chronologie van de zaak en schetst de invloed die ze had op de publieke opinie, eindigend met Mie’s levenslange veroordeling voor drievoudige moord in 1885.

Strafrecht
Onderzoeker Marion Pluskota verkent de manier waarop het strafrechtelijke apparaat voor de hervorming van 1886 omging met dergelijke zaken. Daarbij komt nogmaals aan het licht dat het vooral de schaal van de zaak-Swanenburg is die haar uitzonderlijk maakt, maar niet de gifmoorden op zich. In Gorinchem deelde Mie de gevangenis met achttien andere vrouwen die een levenslange straf uitzaten, deels vanwege gifmoorden.

Emeritus-hoogleraar Frederik de Wolff geeft in elk geval één reden waarom Mie zolang kon doorgaan met haar “onheilzaam werk”: de symptomen van arsenicumvergiftiging lijken erg op die van cholera, een ziekte die regelmatig wild om zich heen sloeg in de Leidse arbeiderswijken met hun open riolen. Hij mag deze studiemiddag afsluiten met een uitleg over de manier waarop verschillende medici aan Mie’s ontmaskering bijdroegen: huisarts Rutgers van der Loeff, hoogleraar anatomie Teunis Zaaijer en vooral “onze held”, Eduard Alexander van der Burg (1833-1890). Het waren Van der Burg en diens opvolger, die het toxicologisch-forensisch onderzoek in Nederland vorm gaven via nauwgezet detailonderzoek. De verslagen van dit onderzoek kunnen sinds vandaag, samen met verder Mie-gerelateerd materiaal, worden bewonderd in de Leidse UB.

Ilja Nieuwland

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.