Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#inclusiviteit
#gender
#slavernij
Gepubliceerd op 11-09-2012

De ‘uitvinding’ van de allochtonen

De afgelopen jaren is geregeld voorgesteld om het woord allochtoon in de ban te doen. De Vlaamse krant De Morgen beloofde onlangs nooit meer het woord allochtoon te gebruiken. Zo adviseerde de Raad voor Maatschappelijk Ontwikkeling het gewraakte woord uit de Gemeentelijke Basisadministratie te halen. Het zou achterhaald zijn en stigmatiserend werken. Dit maakt nieuwsgierig naar de herkomst. Hoe zijn allochtonen eigenlijk in ons dagelijks spraakgebruik beland?

Rapport met vernieuwende definitie van allochtonen

Een belangrijke stimulans voor het gebruik vormde het in 1971 verschenen rapport. Deze onder voorzitterschap van de socioloog dr. Hilda Verwey-Jonker (1908-2004) geschreven publicatie definieerde allochtonen voor het eerst als ‘mensen, die buiten Nederland geboren zijn’.

Het begrip migrant werd vermeden omdat Nederland geen migratieland wenste te zijn; vreemdeling was niet passend omdat Indische Nederlanders zich niet als dusdanig zagen.  De ‘uitvinding’ van de allochtonen is ook wel aan Hans van Amersfoort toegeschreven, een indertijd jonge onderzoeker die meewerkte mee aan het allochtonenrappport .

Hans van Amersfoort liet echter weten dat hij niet meer wist of hij of Hilda Verwey-Jonker met het begrip allochtoon kwam. Hilda Verwey-Jonker beschikt echter over de betere papieren om dit begrip te kunnen hebben gemunt. Niet alleen was zij op het moment waarop de commissie haar werk deed, in onderzoekservaring  naar migranten verre de meerdere van Hans van Amersfoort, ook kende zij het begrip allochtoon uit de Brabantse context. Wat verder voor Verwey-Jonker pleit is dat zij als socioloog gepokt en gemazeld was in het categoriseren van groepen. Tenslotte had zij deelgenomen aan beladen discussies in de Verenigde Naties waarin het begrip vluchteling werd gedefinieerd.

Allochtoon was in 1971 geen nieuw woord. Het vroegste gebruikt dateert uit het eerste kwart van de twintigste eeuw. In 1969 kwam de Van Dale met de volgende omschrijving van allochtoon: ‘van elders aangevoerd, gevormd uit van elders aangevoerd materiaal’. Dit wijst op de herkomst uit de geologie. Maar het begrip kende ook een andere toepassing. In Noord-Brabant gebruikte men het woord in de jaren vijftig van de twintigste eeuw om mensen aan te duiden die buiten hun woonplaats woonden. Het kon ook betrekking hebben op ‘import’ van buiten de provincie Brabant. Dit waren vaak protestanten. Zo vond in 1959 een congres plaats over de allochtonen in Brabant. In een studie van het Provinciaal Opbouworgaan Noord Brabant over Oudenbosch kwamen allochtonen voor. Hier stond het voor mensen die niet afkomstig waren uit die specifieke plaats. Ook in Friesland werden allochtonen gesignaleerd.

Allochtoon was dus een begrip uit de geologie en werd in de jaren vijftig gebruikt om mensen van buiten een bepaalde provincie (of zelfs woonplaats) aan te duiden. Begin jaren zeventig vond een opschaling plaats en stond het begrip voor mensen die buiten Nederland waren geboren. Allochtonen ging men vervolgens opdelen in westers en niet-westers (waarbij niet-westers de associatie met achterstand kreeg) en men ging eerste en tweede generaties onderscheiden. Nog weer later verschoof het zwaartepunt naar het geboorteland van de ouders. Sinds 1999 definieert het CBS mensen waarvan een of twee ouders niet in Nederland zijn geboren als allochtoon.

Inmiddels is allochtoon in het spraakgebruik vaak synoniem met moslim. Waar in het Brabant van de jaren vijftig allochtonen vaak protestant waren, zijn ze nu veelal moslim: het kan verkeren.

Margit van der Steen (Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.