Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 23-03-2016

Een kijkje in het hoofd van de Middeleeuwse intellectueel

Afgelopen donderdag 17 maart vond er in Leiden een drukbezocht symposium plaats ter afsluiting van het VIDI project van het Huygens ING ‘Marginal Scholarship. The Practice of Learning in the Early Middle Ages (ca. 800-1000)’, geleid door Mariken Teeuwen. John Contreni, emeritus professor aan de universiteit van Perdue (VS) en autoriteit op het gebied van handschriften en geleerdencultuur in de vroege middeleeuwen, was hoofdgast en sprak vol lof over het project, dat hem heeft geïnspireerd zelf de marges van middeleeuwse handschriften te bestuderen.

Wat ging er in de hoofden van middeleeuwse lezers om?

Stel je voor, je leest een boek uit de bibliotheek en vindt onderstreepte passages, uitroeptekens en markeringen in de kantlijn. Ben je dan niet benieuwd waar je voorganger geïnteresseerd in was? En als die voorganger 1100 jaar geleden leefde, ben je dan niet extra nieuwsgierig? Onder de noemer ‘What were they thinking?’ wijdde professor Contreni uit over de tekens in de marges van vier vroegmiddeleeuwse handschriften met Bijbelcommentaren. Deze tekens geven ons de mogelijkheid om ons te verplaatsen in de middeleeuwse lezer. Toch is dat niet eenvoudig. Contreni concludeerde dat verschillende tekens meerdere betekenissen konden hebben en er regionale verschillen in gebruik en vorm van de tekens bestonden.

Handboek

Evina Steinová, die vrijdag 18 maart is gepromoveerd op het gebruik van tekens in de kantlijn van middeleeuwse handschriften, besprak deze kwestie in een groter verband. Al in de oudheid werden er in de kantlijn tekens aangebracht om de tekst structuur te geven of ergens extra aandacht op te vestigen. Er werd in de vroege  middeleeuwen zelfs een handboek gemaakt om aan te geven welke tekens gebruikt konden worden bij het annoteren van een handschrift. Steinová heeft al deze tekens in kaart gebracht door zeer veel handschriften te bestuderen. Op deze manier geeft ze een overzicht van de verschillende manieren van annoteren in handschriften uit Bavaria van de oudheid tot de negende eeuw. Hier kunt u de prezi van haar werk bekijken.

Nieuw onderzoek

Mariken Teeuwen sloot het symposium af door een overzicht van het gehele project te geven en de bevindingen te bespreken. Dankzij de digitalisering van middeleeuwse handschriften in de afgelopen vijftien jaar, is het mogelijk om veel data over de marges te verzamelen. Er is een database ontwikkeld waar informatie over de marges van een groot aantal handschriften bij elkaar komt. Deze database markeert de start van een heel nieuw onderzoeksveld, waarin we stukje bij beetje meer te weten kunnen komen over de monniken die de teksten lazen.

Gelukkig gebeurt niet al het onderzoek via de computer. Aan het einde van het symposium werden enkele middeleeuwse handschriften uit de bibliotheek van Leiden tentoongesteld, die met veel belangstelling zijn bestudeerd. Het is een machtig gevoel je te realiseren dat 1100 jaar geleden een monnik in een klooster op een bepaalde manier een tekst bestudeerde en heeft laten zien hoe hij te werk is gegaan: wat hij belangrijk vond om te onthouden en wat er mis was aan de tekst. Het geeft werkelijk een kijkje in het hoofd van de middeleeuwse intellectueel.

Cum Laude

Op vrijdagochtend heeft Steinová haar dissertatie verdedigd in het Academiegebouw in Utrecht, waar ze in rap tempo vragen van de oppositie tackelde. Zowel de oppositie als de promotores waren onder de indruk van de hoeveelheid werk die Steinová had verzet om de annotatiepraktijken van de vroege middeleeuwers te begrijpen. Van David Ganz, een zeer kritische autoriteit op het gebied van middeleeuwse handschriften en paleografie, kreeg ze te horen dat haar dissertatie een naslagwerk is geworden dat elke historicus en paleograaf op zijn bureau wil hebben bij het bestuderen van handschriften. Daar geef ik hem gelijk in. Zeer verdiend heeft ze dan ook het judicium cum laude gekregen.

Lenneke van Raaij

Voor het artikel van de NRC over de promotie van Evina Steinová, klik hier.

Voor berichtgeving van het Huygens Instituut over het project, het symposium en de promotie, klik hier.

 

 

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.