Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
Gepubliceerd op 23-05-2017

Een korte eeuw van Charlie Chaplin. Matthijs de Ridder en Gustaaf Peek over het culturele belang van de tramp

Op 18 mei vond in Spui25 in Amsterdam een gesprek plaats tussen Gustaaf Peek en Matthijs de Ridder naar aanleiding van diens kersverse De eeuw van Charlie Chaplin, een vertelling van (vooral de eerste helft van) de twintigste eeuw met behulp van de eerste echte filmster. Je kunt niet echt zeggen dat De Ridder hem gebruikt als een lens om naar de twintigste eeuw te kijken, omdat Chaplin zijn imago zo bewust kneedde en zo zelf eveneens een factor werd in de culturele en soms politieke ontwikkelingen in die eeuw.

Nog voor het vraaggesprek begint wordt dat al duidelijk als Peek een fragment uit Richard Attenboroughs biopic Chaplin (1992) laat zien waarin het ontstaan van the tramp centraal staat. Chaplin presenteert het als een magische gebeurtenis, waarna de (fictieve) redacteur van zijn autobiografie hem in de rede valt: “Bullshit! And you know it”. Die spanning tussen het beeld van Chaplin en de tramp komt een paar keer aan de orde. En het wordt niet alleen door Chaplin zelf in stand gehouden. De Ridder vertelt hoe Franse dichters “Charlot” niet alleen proberen te integreren in hun werk, maar ook in hun biografie.

Celebrity cult
Hij zet Chaplin eveneens neer als het eerste voorbeeld van de celebrity cult, een vroeg voorbeeld van de excessieve status die beroemdheid in de twintigste eeuw krijgt. Die stelling gaat misschien wel wat te ver (er zijn meer voorbeelden van een verregaande celebrity-status in de Europese geschiedenis), maar de versmelting van Chaplins persoon met nieuwe media was wel degelijk revolutionair. Ze zorgde er ook voor dat diens culturele invloed veel verder reikte dan die van eerdere beroemdheden en Chaplin tot een nexus maakte van culturele, politieke en zelfs sociale ontwikkelingen. Het meest uitzinnige voorbeeld dat De Ridder noemt is misschien wel hoe de Sovjets, sinds de revolutie naarstig op zoek naar een “nieuwe mens”, Chaplin inzetten om arbeiders efficiënter te leren lopen. Of eigenlijk de tramp; maar het verschil tussen beide wordt door Chaplin bewust vaag gehouden.

De Ridder richt zich tijdens het gesprek opmerkelijk genoeg vooral op Chaplins vroegste periode, nog voordat hij grote beroemdheid verwierf. Die aandacht voor de laatste jaren van de lange negentiende eeuw is opmerkelijk gezien zijn uitspraak dat hij met name de korte twintigste eeuw wil beschrijven. Maar het zorgt ook voor een passende overgang van de ene naar de andere. De ondersteuning door Philipp Blom, niet zo lang geleden zelf auteur van een boek over de jaren voor de Eerste Wereldoorlog (De duizelingwekkende jaren), op de achterflap van De eeuw van Charlie Chaplin is wat dat betreft tekenend.

Geen onbeschreven blad
Maar het is ook begrijpelijk omdat Chaplins latere leven nou niet bepaald een onbeschreven blad is. Bovendien heeft De Ridder ook echt iets nieuws te vertellen, vooral over de vorming van de mythe rond Chaplin en de tramp. Het meest bijzondere daarvan is een serie artikelen die De Ridder vond in de Winnipeg Tribune in 1910 en 1911, waarbij hij laat zien hoe Chaplin langzaam maar zeker zelf het heft van zijn imago in handen neemt.

Het komt niet vaak voor dat je na anderhalf uur nog steeds het idee hebt dat het gesprek nog maar net is begonnen. Maar de afwisseling tussen goedgekozen beeldfragmenten, Peeks vragen en De Ridders uitgesprokenheid werkt heel goed. Dat de tweede helft van Chaplins leven er wat bekaaid vanaf komt nemen we, bij deze goed verzorgde culturele ontwikkelingsgeschiedenis, dan maar voor lief.

Ilja Nieuwland

 

De eeuw van Charlie Chaplin is uitgegeven bij uitgeverij De Bezige Bij.

    
          (Foto: Koen Broos)                                                                                       

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.