Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 20-10-2016

Geen stijl of lange tenen? Wat de 18de eeuw ons kan leren over fatsoen

Debat en nieuwe media

Het stellen van normen en waarden is in het publieke en politieke debat, zo blijkt uit vele krantenartikelen en de verslagen van de laatste Algemene Beschouwingen, een actueel thema. Een veel gehoorde opvatting in dit debat is, dat het zoeken naar de grenzen van wat wel en wat niet kan worden gezegd een typische verschijnsel van de laatste decennia is. Aan de taalverloedering en het verlies van normbesef zouden dan in het bijzonder de nieuwe sociale media, met name het internet, hebben bijgedragen.

Met de ‘Week van de Geschiedenis’ in aantocht is het extra aardig dat er vanuit de hoek van de historici een stevige voetnoot bij deze opvatting kan worden geplaatst. Marleen de Vries kweet zich in ieder geval met verve van deze taak in de ‘Daendels Lezing’ die zij afgelopen donderdag, 16 oktober 2016, in een up-tempo presenteerde voor circa 80 aanwezigen in de Singelkerk te Amsterdam.

Publieke opinie en nieuwe media in de 18de eeuw

Marleen de Vries is schrijfster en cultuurhistorica. In 2001 promoveerde zij op een proefschrift naar de rol en de ideologische en politiek-culturele betekenis van Nederlandse letterkundige genootschappen in de tweede helft van de 18de eeuw. Dit proefschrift is ook in handelseditie beschikbaar en kreeg de overkoepelende titel Beschaven! mee. In haar Daendels Lezing ‘Geen stijl of lange tenen? Wat de 18de eeuw ons kan leren over fatsoen’ liet De Vries zien dat de 18de-eeuwse publicisten en politici wat betreft de begrenzing van vrijheid van meningsuiting en de erosie van normbesef voor gelijksoortige uitdagingen stonden als hun pendanten in deze tijd van ‘Geen Stijl’.

De 18de eeuw was de tijd van revoluties die ons in cultuurhistorisch naast persoonlijke privacy ook een publiek domein met een publiek opinie bracht. De media speelden daarbij een belangrijke rol. Zij veranderden ingrijpend, zo wel wat betreft inhoud als wat betreft vorm. Tal van nieuwe platforms kwamen in de 18de eeuw op, waartoe dan niet alleen een politieke opiniepers en kranten behoorden, maar ook genootschappen en koffiehuizen. Het door de revolutionairen gekoesterde ideaal van vrijheid van drukpers en meningsuiting gaf opiniërende burgers de kans om hun ideeën onbegrensd op deze nieuw platforms te presenteren. Deze ‘nieuwe media’ dreigden daarmee een oncontroleerbare macht te worden, met als resultaat dat er tegelijk met hun opkomst een levendig debat ontstond over waarden en normen en de grenzen die aan de vrijheid van meningsuiting moesten worden gesteld. In dit debat speelden de letterkundigen een voortrekkersrol, hetgeen De Vries nader analyseerde aan de hand van de opkomst en het gebruik van het begrip ‘fatsoen’. De Vries toetste daarbij haar bevindingen aan het werk van de filosofen Jürgen Habermas, Peter Sloterdijk en Avishai Margalit.

Van den Bosch en Patriots erfgoed

Voorafgaand aan de Daendels Lezing gaf Angelie Sens, eveneens specialist op de Bataafs revolutionaire tijd, een korte lezing over de relatie tussen Daendels en Johannes van den Bosch. Edwina Hagen, biograaf van Rutger Jan Schimmelpenninck en bestuurslid, lichtte bovendien een door ‘Daendels’ gesteund project toe, dat zich richtte op het in kaart brengen van Patriots materieel erfgoed

Stichtingsdoel en actualiteit

Met haar Daendels Lezing, die door Vantilt zal worden uitgegeven, voldeed De Vries uitstekend aan een belangrijke doelstelling van de Daendelsstichting, die het wetenschappelijk onderzoek wil presenteren en verzorgen naar de Patriottentijd en de Bataafs-Franse tijd ‘en hun doorwerking in de huidige tijd’. Wat dat laatste betreft, is in de lezing nog wel een opmerkelijk verschil blijven liggen tussen het 18de eeuwse en het huidige debat. De reflectie van de Bataafse generatie over fatsoen betreft namelijk vooral zelfreflectie, terwijl de actuele nauw met de beeldvorming rond vreemdelingen of net nieuwe Nederlanders samenhangt. In dat verband is het interessant om artikel 50 van de Algemene Beginselen in de Constitutie van 1798 er nog eens op na te slaan. Dit artikel stelt ‘De Maatschappij ontvangt alle Vreemdelingen, die de weldaad der vrijheid vreedzaam wenschen te genieten, in haar midden, verleenende denzelven alle zekerheid en bescherming’. Een eveneens opmerkelijk actueel, beschaafd en ‘fatsoenlijk’ artikel in de eerste Grondwet van ons land, in wier totstandkoming Herman Willem Daendels door zijn coup een wat minder fatsoenlijk maar wel groot aandeel had.

Johan Joor (Huygens ING en IISG, KNAW HuC)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.