Vernieuwde site. Lees meer...
Historici.nl





#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#recht
#erfgoed
#kolonialisme
#slavernij
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
Door Leonieke Vermeer
07-11-2017
Leonieke Vermeer

Geschiedenis is geen anker, maar een caleidoscoop. Waarom het Wilhelmus en het Rijksmuseum niet in het regeerakkoord zouden moeten staan

‘Vertrouwen in de toekomst’, luidt de titel van het regeerakkoord. Als we afgaan op de cultuurparagraaf had het beter ‘Verlangen naar de goede oude tijd’ kunnen heten. Een tijd van ‘waarden waar we trots op zijn’, zoals gelijkwaardigheid, tolerantie, scheiding van kerk en staat, en kunnen kiezen ‘welk geloof je wilt belijden, of om niet te geloven’. Dit zijn ‘de ankers van de Nederlandse identiteit in tijden van globalisering en onzekerheid’. Om deze ankers nog wat steviger te verankeren, moeten kinderen het Wilhelmus leren en naar het Rijksmuseum. Historici zijn tot nu toe een beetje stil gebleven in de discussie hierover. Dat is opvallend, want hoe verantwoord is het dat de regering zich gaat bemoeien met de lesinhouden van cultuurvakken, waaronder geschiedenis?

Ankers van de Nederlandse identiteit
De cultuurparagraaf van het regeerakkoord opent ermee dat cultuur naast haar intrinsieke waarde en de waarde voor onze identiteit en geschiedenis bijdraagt aan de economie van ons land. In de rest van het stuk komt die ‘intrinsieke waarde’ van cultuur er echter bekaaid af en gaat het over geldstromen en vooral over identiteit. Waarom mag de politiek zich wel met de lesinhouden van cultuurvakken als geschiedenis bemoeien en niet met die van bijvoorbeeld natuurkunde? Het antwoord op deze vraag is helder, het staat namelijk expliciet in het regeerakkoord. Omdat ‘die historie en waarden’, die ‘waarden waar we trots op zijn’, de ‘ankers van de Nederlandse identiteit in tijden van globalisering en onzekerheid’ zijn. Geschiedenis krijgt hiermee dus een instrumentele waarde. Het bakent een ‘wij’ af tegen een ‘zij’, een nostalgisch, naar binnen gekeerd Nederland tegen die grote, boze buitenwereld.

Zowel het Rijksmuseum als het Wilhelmus tonen juist de verbondenheid van Nederland met de rest van de wereld. Het Rijksmuseum laat dit ook steeds meer zien, zoals recent met de tentoonstelling over Zuid-Afrika en de aangekondigde tentoonstelling over slavernij. En het Wilhelmus is het lied van Willem van Oranje die van ‘Duitsen bloed’ was, aan het hof in Brussel werd opgevoed, vooral Frans sprak en die ‘onverveerd’ in opstand kwam tegen zijn Spaanse leenheer, maar hem ondertussen wel altijd had geëerd. Nederlandse geschiedenis is wereldgeschiedenis.

Nachtwacht (27008744135)

Van vreemde smetten vrij
Naast de internationale context, die onontbeerlijk is voor een goed begrip van ‘de ankers van de Nederlandse identiteit’, is ook een gedegen besef van de veranderlijkheid hiervan noodzakelijk. De tekst van het Wilhelmus is meerdere malen aangepast. De opvolgers van Willem van Oranje kregen geactualiseerde versies al naar gelang de politieke situatie waarin de Republiek zich bevond. Zo werd in 1625 door Vondel de koning van Hispanje niet meer geëerd en Oostenrijk toegevoegd aan de vijandschap: ‘En Prince van Oranjen,/ Door wapenen vermaert:/ Voor Oostenrijck noch Spanjen/ En ben ick niet vervaert.’ Het Wilhelmus was bovendien lange tijd helemaal niet het volkslied. In 1815, toen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden werden samengevoegd tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, moest er een nieuw volkslied komen. Het Zuiden zag het Wilhelmus als een orangistisch en protestants partijlied. Na een prijsvraag werd Wien Neerlandsch bloed van de dichter Hendrik Tollens gekozen als het volkslied, met een tekst die het bij hedendaags (extreem) rechts niet slecht zou doen: ‘Wien Neerlandsch bloed in de aders vloeit,/ Van vreemde smetten vrij’. Dit lied werd pas in 1932 vervangen door het Wilhelmus als officieel volkslied.

Hellend vlak
Die ‘ankers van de Nederlandse identiteit’ zijn dus niet zo rotsvast als ze lijken in het regeerakkoord. De ‘Vader des Vaderlands’ had zijn roots buiten de Nederlandse gewesten, van scheiding van kerk en staat was nog geen sprake  – ‘God zal mij regeren’ luidt het in het tweede couplet – en in de ‘Blut und Boden’-versie van Tollens is tolerantie ver te zoeken. Maar, zo zou je kunnen tegenwerpen bij deze scepsis, als je deze historische context erbij vertelt in het onderwijs is er toch niets kwalijks aan de hand?

Toch wel. Geschiedenis is geen anker, maar eerder een caleidoscoop. Geschiedenis is meerduidig en veranderlijk. Maar dit historisch besef is niet doorgedrongen tot deze regering met nota bene vier historici erin. Deze regering wil geschiedenis gebruiken voor een oneigenlijk doel, namelijk het verankeren van de Nederlandse identiteit, het aanleren van onveranderlijke waarden als harnas tegen ‘globalisering en onzekerheid’. Waarom zouden mijn kinderen naast of in plaats van het Wilhelmus niet het Grönnens Laid (het Groningse volkslied) leren of het Europese volkslied of de gouden platen die in 1977 zijn meegegeven met de Voyager om de diversiteit van het leven en de cultuur op aarde zo goed mogelijk weer te geven? Waarom kunnen ze niet naar een ander (Rijks)museum in de buurt? Laat docenten zelf uit het rijke cultuuraanbod een weloverwogen keuze maken die past binnen het curriculum van het vak geschiedenis en andere cultuurvakken waar zij over gaan. Als deze keuze leidt tot het Wilhelmus en het Rijksmuseum, prima, maar dan mét historisch besef; niet als anker van een nationale identiteit, maar als caleidoscoop met oog voor veranderlijke, meerduidige en internationale aspecten van de Nederlandse geschiedenis.

Waar het mij om gaat is dat ik vind dat de regering van een modern, democratisch land zich niet moet bemoeien met de inhoud van cultuur- en geschiedenisonderwijs door dit gebruiken voor een oneigenlijk, nationalistisch doel. Dat is namelijk een hellend vlak. Wie weet wordt in het volgende regeerakkoord wel voorgeschreven dat kinderen niet alleen het Wilhelmus moeten leren, maar het ook elke schooldag moeten zingen – zoals Sybrand Buma aanvankelijk bepleitte – inclusief een vlagritueel en een oranje kokarde op de hoed.

 

 

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.