Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 19-11-2012

Hahn’s Gulliver: De geknevelde reus

Historici.nl besteedt in een reeks artikelen aandacht aan beeldmateriaal als historische bron. Historici.nl nodigt hiertoe deskundigen uit om een karakteristiek beeld of foto in het voetlicht te zetten en te becommentariëren. Angelie Sens, directeur van het Persmuseum, bijt de spits af met Hahns ‘De geknevelde Reus’.

In het oorspronkelijke verhaal Travels into several remote nations of the world, in four parts. By Lemuel Gulliver, first a surgeon, and then a captain of several ships (kortweg Gulliver’s Travels) van Jonathan Swift (1726) probeert Gulliver zich te bevrijden van de touwen waarmee hij, na een schipbreuk aangespoeld op Lilliput, aan de grond gebonden is. Zijn eerste poging wordt beantwoord met een waar salvo van pijlen. Het zijn weliswaar kleine pijlen, maar het is een pijnlijke aanval, een kleine marteling met speldenprikken, en Gulliver wacht uiteindelijk gelaten af wat er gaat gebeuren. De inwoners van Lilliput hebben, naar het zich laat aanzien, het beste voor met Gulliver. Na een aangenaam verblijf op Lilliput wordt Gulliver van een met alle égards omgeven gewaardeerde gast uiteindelijk tot ongewenst element verklaard. Hij zou hoogverraad hebben gepleegd vanwege zijn bemoeienissen met de buren, tevens vijanden van Lilliput, Blefescu.

In de prent ‘de geknevelde reus’ zet Albert Hahn (1877-1918) het verhaal naar zijn hand. Gulliver wordt neergezet als verzinnebeelding van de rechteloze arbeiders(klasse) die zich na ontwaken, zonder enig spoor van gelatenheid, met één enkele krachtige beweging bevrijd uit de door de Lilliputters aangebrachte touwen. Op de prent zien we de inwoners van Lilliput met de bij Hahn kenmerkende zwarte jassen en hoge hoeden van de vertegenwoordigers van Kerk en Kapitaal die geen ander doel hebben dan de arbeidersklasse te knevelen en de mond te snoeren. Een gelijkenis met de wereldberoemde Hahnprent ‘Gansch het raderwerk staat stil, als uw machtige arm het wil’ (Zondagsblad van Het Volk, 8 februari 1903) dringt zich onmiddellijk op. Op deze prent, die de spoorwegstaking van 1903 tot onderwerp heeft, zien we de arbeider veel groter afgebeeld dan de als kinderen aan zijn benen hangende ‘kapitalisten’.

Terug naar ‘de geknevelde reus’. In juni 1905 hebben de verkiezingen geleid tot winst voor de liberalen en het verlies van AR-voorman Abraham Kuyper. Het liberale Kabinet-De Meester treedt aan. Het is een turbulente periode in de Nederlandse geschiedenis: het sociale vraagstuk, de roep om algemeen kiesrecht, de schoolstrijd, allemaal hete politieke hangijzers begin twintigste eeuw. Het kabinet stelt in 1905 een Grondwetscommissie onder leiding van W.H. de Beaufort in, die overigens in 1906 haar opdracht weer teruggeeft. Angstvallig probeert de commissie (en het kabinet) de kwestie van het – algemeen – kiesrecht uit een nieuwe grondwet te houden. Dit is natuurlijk koren op de molen voor sociaal-democraat Albert Hahn. ‘De geknevelde reus’ is hierop zijn antwoord.

Albert Hahn wordt beschouwd als de grootste politiek tekenaar die Nederland gekend heeft. Hij heeft in hoge mate het beeld van Nederland van begin twintigste eeuw bepaald. Zijn vaak vernietigende prenten van Abraham Kuyper zijn op het netvlies van generaties gebrand. In de collectieve herinnering leeft Kuyper door toedoen van Hahn voort als karikatuur.

Vanaf juli 1902 is Hahn vaste tekenaar van het Zondagsblad van Het Volk, de partijkrant van de SDAP sinds april 1900. In januari 1907 gaat het geïllustreerde zondagsblad als zelfstandig periodiek verder onder de naam De Notenkraker, dat tot medio 1936 zal bestaan. Na het overlijden van Hahn in 1918 nemen andere tekenaars van naam en faam het stokje over, onder wie Albert Hahn jr., de aangenomen zoon van Hahn die als Albert Pieter Dijkman (1894-1953) geboren wordt.

Gulliver’s Travels is bij verschijning in 1726 onmiddellijk een bestseller en wordt in vele talen vertaald en bewerkt. De satirische ‘roman’, bedoeld voor een volwassen publiek, hekelt de vroeg-achttiende-eeuwse Europese samenleving, vorstenhuizen en cultuur. Het boek inspireert vele auteurs en kunstenaars nog eeuwen na publicatie. Albert Hahn bevindt zich in het illustere gezelschap van bijvoorbeeld Francisco de Goya (1746-1828) die de ‘Gran Coloso’ in diverse gedaantes in zijn schilderijen en litho’s tot leven wekt. Als Hahn zijn ‘reus’ in 1905 tekent, zijn de Travels bij een breed publiek bekend en in ingekorte vorm als fantastische vertellingen (ook) tot uiterst populaire jeugdlectuur verworden. De lezers van het Zondagsblad zullen dan ook geen moeite hebben gehad deze prent te ‘lezen’ en te duiden.

 

Angelie Sens
historicus en directeur Persmuseum

 

Over de prent:

Albert Hahn (1877-1918)
Originele prent, 1905;
Afgedrukt op het omslag van het Zondagsblad van Het Volk, 17 september 1905\
Afm.: 38×32 cm.

Digitaal: http://search.socialhistory.org/Record/1191935

Het onderschrift luidt:

‘De geknevelde reus.

En toen Gulliver sliep, bonden de Lilliputters hem met vele banden. Maar als hij ontwaakt was, bevrijdde hij zich met een enkele krachtige beweging …’

 

‘De geknevelde reus’ is als reproductie te bestellen in de webshop van het Persmuseum: http://shop.persmuseum.nl/nl/catalogus/prenten/de-geknevelde-reus/18861&page=3

Verder lezen: Marien van der Heijden, Albert Hahn (Amsterdam, Thomas Rap/Persmuseum, 1993)

Voor de omvangrijke collectie originele prenten (van Hahn en andere tekenaars) en andere originele ‘visual documents’ van het Persmuseum en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), ga naar de online catalogus http://search.socialhistory.org/Search/Results?lookfor=&type=AllFields&filter[]=format%3A%22Visual+documents%22&filter[]=genre_facet%3A%22Drawing%22

Voor informatie over het Persmuseum bezoek www.persmuseum.nl

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.