Vernieuwde site. Lees meer...
Historici.nl





#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#recht
#erfgoed
#kolonialisme
#archieven
#slavernij
#Tweede Wereldoorlog
Door Suzan Folkerts
22-05-2017
Suzan Folkerts

Heiligen en boeken: een gouden duo

Onlangs verscheen deel 1 van de editie van de Middelnederlandse vertaling van de Latijnse Legenda aurea door de kartuizer monnik Petrus Naghel (in 2011 was deel 2 gepubliceerd). De Legenda aurea, ‘gouden legende’ in het Nederlands, is een beroemde collectie heiligenlevens van de prediker Jacobus de Voragine uit de dertiende eeuw. Nu de nieuwe editie tot onze beschikking staat, is het tijd om weer eens te kijken naar die rijke bronnen die heiligenlevens zijn, maar dan wel met een vernieuwde blik. Wat willen wij tegenwoordig over heiligenlevens weten?


In de jaren 1990 en 2000 werd in Nederland veel onderzoek verricht naar heiligenverering en de ‘gouden legende’, wat resulteerde in onder andere Gouden Legenden (1997) en De Weg naar de Hemel (2000).

Wie zich in de Middelnederlandse vertalingen – want er zijn er meer – van de Legenda aurea verdiept, raakt verstrikt in een web van verschillende versies, handschriften en drukken en is met het ontrafelen van de verbanden al gauw een paar jaar zoet. De auteurs van de nieuwe editie hebben gekozen voor de oudste versie van de verschillende Middelnederlandse vertalingen en zochten naar handschriften die deze Zuid-Nederlandse versie van Petrus Naghel het dichtst benaderen.

Veel onderzoekers zijn tegenwoordig echter geïnteresseerd in de hele keten van overgeleverde tekstgetuigen – de materiële objecten – en hun gebruikers, de vereerders van de heiligen. Het uitpluizen van verbanden tussen allerlei verschillende versies met als doel het zoeken naar de oerversie van een tekst wordt niet zo interessant meer gevonden. Elk handschrift is uniek en elk boek met heiligenlevens is op zichzelf een bron voor de rijke middeleeuwse cultuur van heiligenverering. Bovenal: elk afzonderlijk boek kan ons door sporen in de marges in contact brengen met vroegere gebruikers.

Een voorbeeld is een handschrift met Middelnederlandse legenden in de Athenaeumbiblioheek in Deventer (signatuur 101 F 9). Het bevat heiligenlevens uit de ‘oorspronkelijke’ collectie van Jacobus de Voragine, maar ook allerlei toegevoegde heiligen die in het bisdom Utrecht werden vereerd, zoals Willibrord, Bonifatius, Plechelmus en Lebuïnus, voornamelijk predikers dus die de Nederlandse gebieden hebben gekerstend. Wegens gelijkenissen met andere handschriften uit het Deventer Brandeshuis, een gemeenschap van zusters van het gemene leven, wordt vermoed dat het handschrift daar geschreven is. Dat het handschrift in Deventer werd gemaakt en gebruikt, kan echter ook aan de teksten en gebruikerssporen worden geraden. In het leven van Sint Gregorius, de bisschop van Utrecht, staat in de marge toegevoegd:

Dese selve biscop gregorius sende lebuinus marcelmus ende plechelmus int lant van auerysel [Overijssel] om daer den volke te predicken dat ewangely.

De schrijfster verwijst hier naar de Deventer heiligen Lebuïnus en Marchelmus, die in de achtste eeuw net als Plechelmus de IJssel overstaken om de mensen te bekeren en kerken te stichten. Dat dit een toevoeging is en geen correctie van een vergeten passage, kan worden vastgesteld door andere handschriften en gedrukte werken met dezelfde tekst ernaast te leggen. Ik heb de passage vergeleken met de druk uit 1480 van de Middelnederlandse Legenda aurea door de Utrechtse drukker Johan Veldener. Daarin staat deze zin niet.


Handschrift Deventer, Athenaeumbibliotheek, 101 F 9, band en notitie op f. 417v

Het leven van Lebuiïnus zelf is ook opgeluisterd met details die een Deventer herkomst doen vermoeden. De kopiiste meldt dat Lebuïnus is gestorven,

ende sijn lichaem wart mit betemeliker eren begraven in die kerke der deventerscher haven. Daer werket onse here vele mirakele overmids sancte lebuinus bede. Het is te merken dat deventer genoemt is nae enen mogenden man geheiten davo die sancte lebuinus grote vrient was in sinen leven. Sancte lebuinus woende toe deventer in die ossenstrate. Daer had hie een huus. Daer starf hie in ander colde.

De grootse Deventer heilige Lebuïnus stierf dus aan de kou in zijn huis aan de Ossenstraat. Dat hadden we niet kunnen lezen in de nieuwe editie van de ‘gouden legende’, want die bevat de typisch Utrechtse heiligenlevens van de Saksenmissionarissen niet. Een editie brengt ons ook niet in contact met de mensen die de teksten schreven en lazen. Onvermijdelijk keren we telkens terug naar (de marges van) handschriften en oude drukken.

De nieuwe editie:
Amand Berteloot, Geert Claassens & Willem Kuiper (eds.), De gulden legende: de Middelnederlandse vertaling van de Legenda aurea door Petrus Naghel: uitgegeven naar het handschrift Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15140, 2 dln. (Turnhout: Brepols, 2011-2017).

De hierboven afgebeelde boeken:
Anneke Mulder-Bakker en Marijke Carasso-Kok (red.), Gouden Legenden. Heiligenlevens en heiligenverering in de Nederlanden (Hilversum: Uitgeverij Verloren, 1997).
Henk van Os, De Weg naar de Hemel. Reliekverering in de Middeleeuwen (Baarn: De Prom, 2000).

Passie gevonden
Door Suzan Folkerts
Geschiedenis schrijven! Maar niet in Open Access?
Door Leonie de Goei
Frauderende historici
Door Mario Damen
Suzan Folkerts
Suzan Folkerts is sinds 2017 conservator handschriften en oude drukken van de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Zij studeerde Geschiedenis en Mediaevistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 2010 aan dezelfde universiteit op een proefschrift over de handschriftelijke overlevering en het publiek van het dertiende-eeuwse heiligenleven van Christina Mirabilis van Sint-Truiden. Vervolgens verrichtte zij onderzoek naar de lezers van middeleeuwse Nederlandse Bijbelvertalingen in het ERC-project 'Holy Writ and Lay Readers'. In 2013 verwierf zij een Veni-subsidie van NWO voor het project 'From monastery to market place' ofwel 'Het Evangelie op de markt' over het publiek en het gebruik van de eerste gedrukte Nederlandse Bijbels.
Alle artikelen van Suzan Folkerts
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.