Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
Gepubliceerd op 02-04-2016
Door Rene Spork
Rene Spork

Mein Kampf*

Nee, dit wordt niet het relaas van een verbitterd persoon. Deze bijdrage gaat over ‘copyright’ en verbod. Proberen de ’erven’ van Anne Frank er alles aan te doen om het auteursrecht op het beroemde dagboek langer te beschermen, het auteursrecht op het beroemde werk van Adolf Hitler is definitief vervallen. Duitse historici werkten hard aan een van kanttekeningen voorziene heruitgave (2000 pagina’s). Er ist wieder da.

Na de oorlog werden de auteursrechten op Mein Kampf door de geallieerden overgedragen aan de Duitse deelstaat Beieren. De deelstaat was altijd fel tegen heruitgave van het boek, maar staat dus nu een wetenschappelijke uitgave toe.

Verboden boeken

Het boek heette verboden te zijn, maar was altijd verkrijgbaar: bij antiquariaten (bijvoorbeeld in de Nederlandse uitgave van 1939), bij de American Discount (later de American Bookshop) in een legale Engelse uitgave (omdat het Engelse copyright was verkocht), in België en bij louche Parijse boekhandelaren in stalletjes langs de Seine. Uiteraard is de tekst al geruime tijd op internet te lezen.

Zie voor meer informatie over de copyright-perikelen rond Mein Kampf:   

In Nederland (sinds 1974!) en Israël zijn handel en herdruk (in NL niet het uitlenen) ook nu nog altijd officieel verboden. Voor historici is het bestuderen van Mein Kampf wel degelijk van belang en het verbod is flauwe kul, niet alleen omdat het niet kan worden nageleefd maar vooral omdat je (amateur) wetenschappers een dergelijke bron niet mag onthouden. Mensen zijn best in staat tot kritische reflectie. Een verbod trekt ongewenste aandacht en voor het ontwikkelen van gekke ideeën hoef je eerlijk gezegd helemaal niets te lezen: als je haar maar fout zit.

Tot het midden van de vorige eeuw hadden zowel christelijke als openbare bibliotheken in ons land bepaalde boeken achter slot en grendel staan, dat wil zeggen dat ze alleen toegankelijk waren op aanvraag. De Koninklijke Bibliotheek kende eveneens een afdeling met planken vol boeken die het daglicht niet konden verdragen. ‘Kampioen’ was Markies de Sade: pornografisch, blasfemisch, bestiaal, pervers en gewelddadig. Het werk van Adolf Hitler stond er ook. Het ‘rooms-katholiek cultureel terreurinstituut’ (in de woorden van Willem Frederik Hermans) IDIL verbood in 1947 zijn roman Conserve en in 1949 zijn De tranen der acacia’s . IDIL was de katholieke Informatie-Dienst Inzake Lectuur (1937-1964) gevestigd in Tilburg. De dienst beoordeelde de morele inhoud van literatuur op ‘principieel katholieke basis’. In Podium verschijnt het eerste hoofdstuk van de roman Ik heb altijd gelijk. De Amsterdamse politie nam het nummer in beslag omdat er voor het katholieke bevokingsdeel beledigende passsages in zouden staan. Als het boek in 1951 verschijnt, wordt tegen uitgever en auteur een proces aangespannen, maar er volgt vrijspraak. De meest omstreden passage: ‘De katholieken! Dat is het meest schunnige, belazerde, onderkruiperige, besodemieterde deel van ons volk! Maar die naaien er op los! Die planten zich voort! Als konijnen, ratten, vlooien, luizen. Die emigreren niet! Die blijven wel zitten in Brabant en Limburg met puisten op hun wangen en rotte kiezen van het ouwels vreten!’

Verboden archieven?

‘Verboden archieven’ kennen we bij mijn weten niet, wel geheime of niet openbare archieven. Een openbaar familiearchief waarin een dagboek zit vol met waandenkbeelden en perversiteiten kan lang onopgemerkt blijven, totdat het bijvoorbeeld wordt gedigitaliseerd. Zou dat leiden tot censuur en verbod (door wie?). De archivaris ‘dient elke druk -van wie of waar dan ook- te weerstaan om gegevens te manipuleren met de bedoeling feiten te verbergen of te verdraaien’ (beroepscode). Onze Belgische collega’s verwoorden het in hun code voor de informatieprofessional zo: ‘de informatieprofessional komt op voor vrije toegang tot informatie en cultuur. Hij wijst censuur af en discrimineert niet. Hij handelt in overeenstemming met de relevante wetgeving zoals het auteursrecht en de privacywetgeving.’ Zo is het.     

Nazi dagboeken

Het Regionaal Archief Nijmegen gaf onlangs terecht de dagboeken van de Nijmeegse nazi-sympathisante Martha Waaldijk (1923-1983) aan de openbaarheid prijs. Katharina Martha (Martha) Waaldijk werd vermoedelijk rond 1938 lid van de Nationale Jeugdstorm, een Nederlandse jongerenbeweging naar het voorbeeld van de Duitse Hitlerjugend. De organisatie stond formeel los van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (NSB), maar had er in de praktijk nauwe banden mee (huisvande nijmeegsegeschiedenis.nl). Op 21 september 1944, direct na de bevrijding van Nijmegen, werd Martha Waaldijk door de politie opgepakt als politiek gevangene vanwege haar lidmaatschap van de Nationale Jeugdstorm. In oktober 1945 kwam zij vrij.

Martha begon op 30 april 1938, op 14-jarige leeftijd, met het bijhouden van dagboeken:  “ ‘de koningin’, dat vuile rotwijf, is met de regering naar Engeland gevlucht. Ze jaagt Nederland eerst de oorlog in en dan vlucht ze. Bah, smerig wijf.” De Gelderlander noemde Martha de ‘Anne Frank van de Duivelse kant’, een ongelukkige vergelijking. Een familielid (Martha stierf kinderloos) bracht de dagboeken met nog wat archivalia in 2012 naar het Regionaal Archief Nijmegen. De eerste 5 dagboeken van de 12  zijn nu openbaar.

Al direct na de bevrijding is het RIOD (nu NIOD)  begonnen met het verzamelen van dagboeken en andere egodocumenten. Inmiddels bestaat de collectie uit ruim 1350 exemplaren, die óf in origineel óf in fotokopie aanwezig zijn, maar of daar veel nazi-aanhangers tussen zitten is nog maar de vraag. Genoemde Nijmeegse dagboeken zijn uniek. Het lijkt meer voor de hand te liggen dat nabestaanden dergelijke dagboeken, bijvoorbeeld uit schaamte, zouden vernietigen in plaats van veilig te stellen voor het nageslacht. 

Een groot deel van de op genoemde site gedigitaliseerde dagboeken is afkomstig uit de collectie van het NIOD. Toch zijn in de loop van de tijd ook veel dagboeken bij regionale archieven, musea en bibliotheken terecht gekomen.

Tot slot. Dagblad De Gelderlander meldt op 17 februari 2016 over Martha Waaldijk: Het vertrouwen in Hitlers Duizendjarige Rijk is bij haar zo groot, dat ze zelfs een dag na de Nijmeegse bevrijding (21 september 1944) meeloopt in een demonstratie van de Jeugdstorm. De leden zingen Duitse strijdliederen en worden opgepakt, wat het begin betekent van een slepende gevangenistijd voor Martha. In oktober 1945 kwam ze vrij.

*een verkorte versie van deze bijdrage verscheen in Archievenblad 2016 nr 2.

Rene Spork
René Spork (23-09-1955) werkzaam bij Stadsarchief Rotterdam als projectmanager publieksbereik. Heeft geschiedenis gestudeerd aan de School voor Taal en Letterkunde in Den Haag en daarna de archiefopleiding gevolgd. Werkzaam geweest onder meer bij Ministerie Buitenlandse Zaken, Nationaal Archief (toen nog Algemeen Rijksarchief), Gemeentearchief Den Haag en Stadsarchief Rotterdam. Hoofdredacteur Archievenblad 2012-2016.
Alle artikelen van Rene Spork
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.