Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#kolonialisme
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#Gender
Gepubliceerd op 26-08-2017
Door Renee ten Cate
Renee ten Cate

Mevrouw, dat is racistisch

De uiteenlopende situaties waarin ik gedurende het schooljaar geconfronteerd werd met het begrip ‘racisme’, waren voor mij aanleiding om vlak voor de vakantie een experiment uit te voeren: drie lessen in 3vwo met als doel mijn leerlingen kritisch te laten reflecteren op hun gebruik van dit begrip. Dit doel heb ik geenszins bereikt; interessant was het wel. 

Toen ik het afgelopen schooljaar lesgaf over het conflict Israël-Palestina, vroeg ik aan mijn klas of iemand al bij voorbaat een mening over dit conflict had. Kort nadat ik de vraag gesteld had, hoorde ik opeens: ‘Jij bent echt een racist!’. Ik was mij van geen kwaad bewust, dus verrast en nieuwsgierig vroeg ik aan deze leerling om zijn uitroep kort toe te lichten. Hij verklaarde hierop dat één van zijn klasgenoten naar aanleiding van mijn vraag vol verwachting naar een islamitische klasgenoot had gekeken, waarop hij concludeerde: ‘dat is racistisch, want hij keek naar hem omdat hij moslim is’.  Een week later werd ook ik van racisme beschuldigd, want: ‘Waarom wordt alleen mijn telefoon ingenomen? Dat is racistisch mevrouw!’. Deze beschuldiging werd geuit door een blanke leerling, in een blanke klas, die zijn telefoon in alle waarschijnlijkheid al geruime tijd had ingezet voor recreatieve doeleinden: ik weet vrij zeker dat ik mij op dat moment niet aan racisme schuldig maakte.  En ook in één van de laatste lessen was het weer raak, toen één van mijn leerlingen een klasgenoot instrueerde om zijn ‘gingerbek’ te houden, wat door andere leerlingen – deels gekscherend – als racistisch werd bestempeld. De leerling reageerde: ‘Hoezo?! Dit is geen racisme: ik beschrijf gewoon zijn uiterlijk.’

Bronnen

Ik begon de lessenserie met het in kaart brengen van alle verschillende definities die leerlingen van het begrip hanteren. Dit deed ik onder andere door 16 bronnen aan de klas voor te leggen die zij in groepjes van vier moesten categoriseren als ‘sowieso racistisch’, ‘sowieso niet racistisch’ en twijfelgevallen. Voor hun keuzes moesten de leerlingen argumenten aandragen. Het resultaat was interessant: over geen enkele bron waren de leerlingen het eens. Bovendien werden bronnen die ik direct in de categorie ‘niet racistisch’ geplaatst zou hebben, door veel leerlingen juist racistisch gevonden en bronnen die ik bijzonder racistisch vond, vonden de leerlingen juist niet racistisch. Een voorbeeld: een fragment uit Maarten Luther’s ‘Von den Jüden und ihren Lügen’ uit 1543, waarin Luther zijn haat tegen joden als vernederaars en moordenaars van Jezus Christus kleurrijk uiteenzette, werd door het merendeel van de leerlingen verkozen tot ‘meest racistisch’; de bron waarin de uiterlijke kenmerken van ‘de’ vijf rassen werden omschreven, vonden vrijwel alle leerlingen ‘sowieso niet racistisch’.

Uitleg geven

Het werd duidelijk dat er door leerlingen nauwelijks onderscheid werd gemaakt tussen discriminatie en haat in het algemeen en racisme in het bijzonder. Om die reden besloot ik de leerlingen in de tweede les klassikaal uitleg te geven over de lange en ingewikkelde geschiedenis van (on)gelijkheid in het algemeen en de ontwikkeling van rassenwetenschappen, rassentheorieën en racisme als een onderdeel van deze geschiedenis. Ik geef toe: het was erg ambitieus om een overzicht van deze geschiedenis te geven in één les, maar in het onderwijs is er altijd tijd te kort, dus onder het mom ‘beter iets dan niets’, besloot ik de uitdaging aan te gaan.

‘Dat is toch gewoon hoe het is’

Toen ik in de derde les de vruchten van mijn arbeid wilde plukken, moest ik mijn inschattingsfout onder ogen zien. Maarten Luther was nog steeds een racist en wat betreft de onderverdeling van de het menselijke soort in drie tot vijf rassen stelde de meerderheid van de klas: ‘mevrouw, dat is toch gewoon hoe het is’. Ook de discussie over het boek ‘De neger die wit wilde zijn’ leidde tot opmerkelijke inzichten over de wijze waarop leerlingen over racisme denken: ‘Maar mevrouw, dit is toch niet anders dan een boek over een jongetje dat een meisje wil zijn?’. De vergelijking met honden is eveneens snel gemaakt: ‘Er zijn toch ook verschillende hondenrassen met verschillende eigenschappen; waarom zou dit bij mensen dan niet zo zijn?’ Verder kwamen er veel vragen aan de orde over de verschillen in welvaart tussen bijvoorbeeld Afrika en Europa, de verschillen in atletische prestaties, verschillen in DNA, oftewel: over de (on)gelijkheid van mensen.

Een aantal van de vragen en argumenten die in deze klassikale gedachtewisseling naar voren kwamen, maakten duidelijk dat deze lessenserie niet door mij alleen gegeven kon worden; ik had hulp nodig van mijn collega’s biologie, aardrijkskunde en maatschappijleer.

Overigens waren niet alle argumenten even sterk. Wat dat betreft hou ik er rekening mee dat een aantal argumenten voortvloeiden uit het feit dat leerlingen veel genoegen scheppen uit mijn frustratie (deze hypothese heb ik ooit ontwikkeld toen ik ‘Puppy’s voor dummy’s’ las, waarin opviel dat veel van de handelingsadviezen ook heel goed bruikbaar waren in mijn onderwijspraktijk). Niettemin was er sprake van een oprechte overtuiging dat je de mensheid kunt onderverdelen in minstens drie tot vijf verschillende ‘rassen’. Toen ik voorzichtig suggereerde dat dit inzicht niet zonder meer de werkelijkheid weerspiegelt, werd dit al snel door verschillende leerlingen geduid als ‘politiek correct’ en ‘links’.

De integriteit van (mijn) onderwijs

Ik realiseerde mij op dat moment dat ik in deze lessenserie op geen enkele manier ruimte had gecreëerd voor het bespreken van het verschil tussen feit en mening en de weg die wetenschappelijke inzichten in de samenleving en politiek afleggen. De kruisbestuiving tussen wetenschap, onderwijs en politiek speelt hierin een rol; universiteiten worden bijvoorbeeld door de populaire politicus Thierry Baudet als linkse bolwerken bestempeld en de president van de Verenigde Staten trekt openlijk wetenschappelijke inzichten in twijfel. Daardoor wordt de integriteit van onderwijs, en ook mijn onderwijs, in twijfel getrokken. Een onderwerp als racisme wordt daardoor nog moelijker om te bespreken en daar had ik te weinig rekening mee gehouden. Tegelijkertijd gaat deze moeilijkheidsgraad gepaard met ontzettend veel mogelijkheden om onderwijs relevant, spannend en interdisciplinair te maken, taboes op tafel te leggen en meningsvorming centraal te stellen. En moet dat niet het doel van onderwijs zijn? Volgend jaar ga ik mij dus nog maar een keer wagen aan dit experiment, maar nu met meer tijd en hopelijk ondersteuning vanuit andere vakken…

Renée ten Cate

 

Ook aan de slag met het experiment? Bekijk hier de lessenserie van Renée:
Lessenserie ‘Wat is racisme?’ 

Vergelijken in de klas: Trump versus Hitler
Door Renee ten Cate
Boos op de geschiedenisdocent
Door Renee ten Cate
Het persoonlijke als brug naar het verleden
Door Marjonne Maan
Renee ten Cate
Renée ten Cate (1986) heeft Actuele Geschiedenis gestudeerd aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Momenteel is zij werkzaam als docent Geschiedenis op het Rhedens in Rozendaal. In die hoedanigheid drong zij in 2015 door tot de finale van 'Geschiedenisdocent van het jaar', dat georganiseerd wordt de NTR en het Rijksmuseum. Daarnaast is zij als correspondent verbonden aan de website historici.nl, waarvoor zij blogs schrijft over de ervaringen en verantwoordelijkheden van een historicus in het voortgezet onderwijs.
Alle artikelen van Renee ten Cate
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.