Verslag: Keerpunt of opeenstapeling? Symposium over beslissende momenten in biografieën

Het is een aantrekkelijke vertelstrategie voor een biografie: het benoemen van een moment waarop het leven van de hoofdpersoon een beslissende wending nam. Een ontmoeting, een boek of een gebeurtenis waardoor het roer in een leven radicaal omging. Maar op het symposium ‘Turning Points’, georganiseerd door het Tijdschrift voor Biografie en het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme van de Vrije Universiteit Amsterdam, bleek dat biografen het concept van een keerpunt op z’n minst problematisch vinden. Bestaan er wel zoiets als keerpunten in een leven?

Zes sprekers, bijna allen biografen die nog volop bezig zijn met het onderzoek naar hun hoofdpersoon, konden op vrijdag 7 maart op de in Amsterdam georganiseerde bijeenkomst als het ware een openbaar laboratoriumexperiment houden. Wat zou nu als het beslissende moment in het leven van hun hoofdpersoon beschouwd kunnen worden? En wat zou daarmee automatisch ook als kernthema van dat leven benoemd kunnen worden? Het verschafte met wat goede wil meteen een methodologische reflectie op de biografie als historisch en academisch genre.

Marita Mathijsen

Marita Mathijsen legde het meer dan honderdkoppige publiek een reeks momenten uit het leven van de veelzijdige schrijver-uitgever Jacob van Lennep (1802-1868) voor die als keerpunten kunnen worden aangewezen. Van Lenneps levendige handel en wandel bieden daartoe genoeg gelegenheid. Mathijsen richtte haar pijlen echter uiteindelijk toch vooral op de ‘tijdelijke bevlieging’ van zes jaar waarin Van Lennep als ultrareligieuze volgeling van Bilderdijk door het leven ging. Maar een duidelijk omslagpunt in het leven van Van Lennep? Nee.

Is een leven dan beter te begrijpen als een opeenstapeling van gebeurtenissen die allemaal kleine keerpunten kunnen worden genoemd? Léon Hanssen zette in zijn prikkelende lezing Piet Mondriaan (1872-1944) als complexe persoonlijkheid neer. Mondriaans gedachtenleven kreeg gaandeweg en al accumulerend in opeenvolgende fasen als kunstenaar, uitdrukking in zijn uiteindelijk radicale artistieke werk. Gert Peelen betoogde dat in het leven van zijn hoofdpersoon, de geruchtmakende theoloog Harry Kuitert (1924), geen sprake is geweest van een beslissend en radicaal keerpunt. Uiteraard, er waren koerswijzigingen, door Peelen ‘wissels’ genoemd, maar die waren volgens de biograaf onderdeel van een algemeen patroon in Kuiterts denken.

De succesvolle schrijfster Cissy Marxveldt (1889-1948) en de inmiddels iconische historicus Loe de Jong (1914-2005) wezen eigenhandig en publiekelijk keerpunten in hun eigen leven aan. Maar die houden niet, of niet helemaal, stand. Monica Soeting, biografe van Van Marxveldt, betoogde dat Van Marxveldt de ontmoeting met haar man ten onrechte als keerpunt aanwees omdat het paste in de self-fashioning van een vrouw die voor de aardigheid boeken schreef.

Loe de Jong vond dat de psychoanalyse die hij van 1950 tot 1952 doormaakte beslissend was geweest voor zijn geslaagde carrière als historicus. Biograaf Boudewijn Smits, die op 24 april 2014 (de honderdste geboortedag van De Jong) hoopt te promoveren op zijn onderzoek naar De Jong, erkende dat deze sessies belangrijk zijn geweest. Maar toch is ook deze observatie aan de hand van andere gebeurtenissen te nuanceren, zo maakte Smits duidelijk.

Cees Fasseur ten slotte, biograaf van Nederlands minister-president tijdens de Tweede Wereldoorlog Pieter Sjoerds Gerbrandy (1885-1961), zette uiteen hoezeer Gerbrandy’s handelen zijn hele leven lang beïnvloed werd door het gereformeerde geloof dat hij met de paplepel ingegeven had gekregen. Gerbrandy’s Godsvertrouwen was zelfs zo groot dat hij zich als onbekwaam chauffeur in het Londense verkeer stortte, immer vertrouwend op Gods zorgen voor een goede afloop.

Dat levens eerder een min of meer gepredestineerd patroon zonder al te veel dramatische wendingen volgen, kon echter ook weer niet de conclusie van de dag zijn. Maar duidelijk werd wel dat het nadenken over mogelijke keerpunten in een leven in de meeste gevallen eerder leidt tot vruchtbare reflecties van de biograaf dan tot een daadwerkelijk vaststellen van beslissende momenten.

 Binne de Haan (Rijksuniversiteit Groningen)

Reageren

(If you're a human, don't change the following field)
Your first name.
(If you're a human, don't change the following field)
Your first name.

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
CAPTCHA
Deze vraag is bedoeld om te controleren of u een menselijke bezoeker bent en om spam te voorkomen.
Beeld-CAPTCHA
Type de karakters die u in het plaatje ziet.

Gepost op:

dinsdag 18 maart 2014 - 15:49

Delen