Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
Gepubliceerd op 01-11-2016
Door Suzan Folkerts
Suzan Folkerts

Passie gevonden

Het leukste aspect van historisch onderzoek naar de middeleeuwen is dat je nog steeds nieuwe bronnen kunt ontdekken. Ondanks de voortvarende digitalisering van bronnen en inrichting van online catalogi is lang niet al het gedigitaliseerde materiaal ook daadwerkelijk ontsloten en bekend. Vooral middeleeuwse handschriften zijn grillige bronnen, die voor verrassingen zorgen, en dat geldt in het bijzonder  voor Nederlands(talig)e bronnen in buitenlandse bibliotheken.

In september toog ik naar Cambridge met een lijstje van oude gedrukte Nederlandse bijbels uit de periode 1477-1540, die in de Universiteitsbibliotheek worden bewaard. Mijn doel was om meer te weten te komen van de bezitters en lezers van deze bijbels. Bij het openen van een van die oude drukken ontdekte ik tot mijn grote vreugde dat daarin een handschrift van 48 bladen was mee gebonden. Het betreft een druk uit 1496 van de Antwerpse drukker Govaert Bac van de Bijbelteksten die tijdens de Mis werden gelezen. Zo’n bundel heet Epistelen en evangeliën van het gehele jaar en heeft een leesrooster waarin aangegeven staat welke lessen worden gelezen op welke zondagen en andere bijzondere feestdagen, zoals die van de heiligen. Het boek in Cambridge vangt aan met het gedrukte leesrooster, dat precies in een katern past en daardoor apart van de rest kon worden ingebonden. Daarna volgt het handschrift en dan de gedrukte Epistelen en evangeliën.

Cambridge, University Library, Inc. 4.F.6.5 (3443), f. S1r: aanvang van het leesrooster.

Het handschrift bleek een afschrift te zijn van de vier verhalen over het lijden en sterven (de Passie) van Jezus, die uit elk van de vier evangeliën zijn genomen. Verder zijn op de laatste bladen van het handschrift nog enkele bijbellessen toegevoegd voor dagen die niet in het gedrukte leesrooster staan. De naam van de schrijfster is bekend door een aantekening aan het eind van het handschrift:

“Dit boeck hoert int ghemeen int conuent van sinte maria maddalene[n] en dit ewangely boeck is ghecomen van suster weyn Jans en sy heeftet myt haer selfts hant ghescreuen dat hier vaer staet. byt vaer haer.”

Cambridge, University Library, Inc. 4.F.6.5 (3443), f. 48v en A2r: opening met overgang van handschrift naar duk en bezittersaantekening.

Het boek behoorde dus toe aan het convent van Maria Magdalena in Utrecht, oorspronkelijk een huis voor bekeerde ex-prostituees. Het kwam uit het bezit of de nalatenschap van zuster Weyn Jans, die het blijkens de aantekening ook had geschreven. In een akte uit 1506, waarin het klooster besloten werd en de ‘oudste’ zusters staan opgesomd, staat zij vermeld als ‘ondermater’ Weyn Jansdochter.

Het gebeurt niet zo vaak dat de naam van een middeleeuwse boekbezitter kan worden gekoppeld aan een andere bron. Hier bevestigt die tweede bron uit 1506 de datering van het handschrift: het is rond 1500-1510 geschreven. De onbekende sterfdatum van Weyn Jans is de datum ante quem. Dat het jaar 1496 waarin de Epistelen en evangeliën zijn gedrukt de datum post quem is, blijkt uit de verwevenheid van handschrift en druk: in het leesrooster en in de rest van de gedrukte editie staan in rood schrift kruisverwijzingen naar de toegevoegde lessen in het handschrift. Het gaat onder meer om de bijbellessen voor de feestdagen van Onze-Lieve-Vrouwe-Visitatie (door de engel Gabriël) en Onze-Lieve-Vrouwe-Presentatie (in de tempel). Het handschrift is dus van meet af aan bedoeld om samen met de gedrukte editie te functioneren.

Aan het eind van het gedrukte leesrooster staat nog een handgeschreven aantekening:

“Dit boeck hoert toe suster aryaen walrawens dochter wonende tot magdalene[n] te utrecht.”

Blijkens deze tweede notitie was in ieder geval het gedrukte boek op een ander moment in het bezit van zuster Aryaen Walravensdochter. Aryaen wordt niet vermeld in de akte, en ik ben er nog niet achter of zij het boek voor of na Weyn in bezit had. Mogelijk heeft zij het gedrukte boek aan Weyn geschonken, die vervolgens het handschrift toevoegde en liet decoreren en binden.

Deze vondst leidt tot een paar overwegingen. Ten eerste hebben we hiermee een gedrukte Bijbel te pakken die in bezit was van een kloostergemeenschap. De meeste bezittersaantekeningen die ik tot nu vond in Nederlandstalige gedrukte Bijbels zijn van gewone leken, burgers uit de steden. Daardoor biedt dit boek een impuls aan het onderzoek naar Bijbellezers. Ten tweede zien we hier een prachtig samengaan van handschrift en druk. De teksten completeren elkaar en het boek biedt de meest populaire Bijbelteksten in de late middeleeuwen. De Passie was misschien wel de meest gelezen Bijbeltekst en is in zo’n vijftig handschriften overgeleverd, blijkens de catalogus van J.A.A.M. Biemans, Middelnederlandse bijbelhandschriften (Leiden, 1984). Dat aan die catalogus weer een handschrift kan worden toegevoegd, demonstreert dat mediëvisten hun grootste passie, het speuren naar en werken met primaire bronnen, ondanks de snelle digitalisering, nog volop kunnen uitoefenen.

Suzan Folkerts
Suzan Folkerts is sinds 2017 conservator handschriften en oude drukken van de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Zij studeerde Geschiedenis en Mediaevistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 2010 aan dezelfde universiteit op een proefschrift over de handschriftelijke overlevering en het publiek van het dertiende-eeuwse heiligenleven van Christina Mirabilis van Sint-Truiden. Vervolgens verrichtte zij onderzoek naar de lezers van middeleeuwse Nederlandse Bijbelvertalingen in het ERC-project 'Holy Writ and Lay Readers'. In 2013 verwierf zij een Veni-subsidie van NWO voor het project 'From monastery to market place' ofwel 'Het Evangelie op de markt' over het publiek en het gebruik van de eerste gedrukte Nederlandse Bijbels.
Alle artikelen van Suzan Folkerts
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.