Vernieuwde site. Lees meer...
Historici.nl





#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#oorlog en krijgsmacht
#wetenschap en techniek
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#recht
#erfgoed
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#archieven

Recensie: Azië > Amsterdam, Glitter en Glamour in de Gouden eeuw

Hoewel specerijenhandel de core-business van de VOC was, vormde de handel in exclusieve luxe gebruiks- en siervoorwerpen een lucratieve bijzaak voor de Compagnie en haar werknemers. Bewerkt ivoor, parels en zijde vonden al eeuwen hun weg naar Europa, maar met de toenemende handel op Zuid- en Oost-Azië nam in de zeventiende eeuw het aanbod van deze bijzondere producten toe. Vooral de grootschalige import van Chinees porselein en Japans lakwerk ontketende een ware hype voor Aziatische luxe nijverheidsproducten.

Het Rijksmuseum heeft, in samenwerking met musea en particulieren van Den Haag tot Japan, een tentoonstelling samengesteld van de absolute topstukken uit deze specifieke consumptiecultuur. De belangrijkste partner is wel het Peabody Essex museum in Salem dat de grootste collectie op dit gebied heeft. Het is een pronktentoonstelling geworden: de objecten glimmen en glitteren je tegemoet in bijzonder vormgegeven zalen.

De tentoonstelling brengt het verhaal van een ‘Aziëmanie’ als specifieke uitingsvorm van de materiële cultuur van de Europese elite in beeld. In de eerste zaal bijvoorbeeld hangen stillevens waarop porseleingoed figureert tegenover tastbare exemplaren van dergelijke exclusieve zeventiende-eeuwse schalen. De bezoeker raakt zo meteen doordrongen van de mate waarin de stedelijke elites hun huisraad en zichzelf opsmukten met Aziatisch handwerk.

De tentoonstelling maakt ook het verhaal zichtbaar van de ontwikkeling van een consumer culture en bijbehorende culturele aanpassing. Handwerkslieden uit Azië èn hun collega’s in Europa waren daarbij betrokken. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in de Spaans-Portugese zaal, waar voorbeelden worden getoond van in Azië geproduceerd textiel waarin katholieke symboliek werd ingepast. Ook voor het porselein en lakwerk dat wat later deze kant op komt geldt dat Chinese en Japanse producenten hun producten al gauw toesneden op de Europese vraag, wat zich bijvoorbeeld uitte in symmetrie op de Chinese vazen, of afbeeldingen van de Nederlandse aanwezigheid in Japan op de lakkisten.

Een volgende stap in deze ontwikkeling is de vervaardiging van porselein in de Nederlanden, met Aziatische voorbeelden als inspiratie. Langzaamaan wordt Azië zo een soort fantasie, die op de tentoonstelling het mooist zichtbaar is in een kleurrijk tegeltableau van Nederlandse makelij, waarop we Brazilianen zien dansen in een ogenschijnlijk Chinese setting. Interessant is dat het lakwerk in die tijd niet gereproduceerd werd in Europa, simpelweg omdat de grondstoffen voor de Japanse lak hier ontbraken. Dit verhaal van aanpassing in beeld en kopiëren van technieken is natuurlijk niet nieuw, maar wordt op deze tentoonstelling op zeer verdienstelijke wijze aanschouwelijk gemaakt voor een breed publiek.

Met Azië zelf heeft de tentoonstelling uiteindelijk niet veel meer te maken. Door de focus op Europese elitecultuur ontnemen de curatoren zichzelf de kans om in te gaan op de productiekant van de objecten. Natuurlijk is het Rijksmuseum geen volkenkundig museum, maar juist de exclusiviteit van de producten en het verhaal van adaptatie roepen vragen op over de makers.

Onderweg naar de schilderijen van de Japanse rok van de Amsterdamse bewindhebber Johannes Hudde en de parels van Amalia van Solms  passeren we de verzameling van Nicolaas Witsen. Hier wordt stilgestaan bij een ander soort representant van de elitaire Aziëmanie: de verzamelaar van objecten en kennis over Azië. Hier staat een lade met prachtig gesorteerde schelpen, die mooi is geplaatst naast de schelpentekeningen van Rumphius. We worden ook geconfronteerd met Nicolaas Witsens Chinese atlas, en een tekening van een Ganesha, waarbij vluchtig wordt verhaald van de drieëntwintig bronzen beeldjes die Witsen in 1716 ontving na de plundering van een tempel in Zuid-India door de Compagnie. Hier treffen we terloops een andere, gewelddadiger, kant van die VOC-handel, en ook een ander Azië, die door de keuze voor Europese pracht en praal onderbelicht blijven

Alicia Schrikker

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.