Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
Gepubliceerd op 01-04-2014

Recensie: Na de bevrijding

De berichten over de bezuinigingen bij de openbare omroep zijn iedereen wel bekend. Toch lijkt het aanbod aan geschiedenisprogramma’s daar voorlopig nog niet onder te lijden. Donderdagavond brengt ons als vanouds Andere Tijden, en na de dertiendelige serie De Gouden Eeuw zond de NTR de afgelopen twee maanden ook de reeks Na de bevrijding uit. Zeven weken lang werd het verhaal verteld van de wederopbouwjaren in Nederland, of, zoals Ad van Liempt het noemt in het bijhorende boek: ‘het weinig bekende verhaal over wat onze ouders en grootouders moesten meemaken nadat ze de oorlog hadden doorstaan’.

Elke aflevering staat een ander thema centraal, en met de onderwerpen ‘thuiskomst’, ‘afrekening’, verloren jeugd’, ‘alles moet anders’, ‘Koude Oorlog’, ‘ver van huis’ (over de koloniale oorlog tegen Indonesië) en ‘wederopbouw’ wordt alles samen een heel breed terrein bestreken. Telkens wordt teruggeblikt op een ervaring uit de oorlogsjaren die duidelijk maakt waarom dat specifieke thema in de jaren 1945-1950 zo’n belangrijke rol speelde. Zo bevonden op het moment van de bevrijding circa 800 000 Nederlanders zich ver van hun huis, hetzij omdat zij voor het oorlogsgeweld waren gevlucht of verplicht waren geëvacueerd, hetzij omdat zij tewerkgesteld of gevangen waren in Duitsland. Naar huis terugkeren was voor velen dan ook de eerste en belangrijkste naoorlogse daad, maar gemakkelijk ging dat niet. Vervoer was er nauwelijks en ook wie nog wel gezond en krachtig genoeg was om de tocht van vaak honderden kilometers te lopen, kwam geregeld vast te zitten als gevolg van aan puin geschoten wegen en bruggen. De beelden van de mannen en vrouwen die, met kinderen in de armen en koffers op hun ruggen, voorzichtig over een scheefgezakte spoorwegbrug klauteren, behoren tot de indringendste uit de eerste aflevering.

Qua productie lijkt de serie veel meer op Andere Tijden dan op De Gouden Eeuw. Anders dan bij deze laatste geschiedenisreeks wordt de kijker bij Na de bevrijding immers niet voortdurend meegevoerd naar (fysieke) historische plaatsen. Evenmin staat de vergelijking tussen toen en nu centraal. In plaats daarvan wordt, in de stijl van Andere Tijden, een sprong gemaakt in de tijd, en wordt het verleden door middel van archiefbeelden en getuigenissen tot leven gewekt. En die beelden mogen er zijn. Opnieuw heeft de redactie een schat aan – soms nog nooit eerder vertoond – indringend materiaal weten te verzamelen, dat niemand onberoerd kan laten. De beelden bijvoorbeeld van het platgebombardeerde Arnhem, waar mensen tussen het puin door proberen om kelders te bereiken in de hoop nog wat kolen of huisraad te redden, maken meteen duidelijk hoe onnoemelijk veel werk het was om de naoorlogse samenleving weer op te bouwen.

De getuigenissen op hun beurt, waarbij bejaarden van nu herinneringen ophalen aan de wederopbouwjaren, maken bovendien ook de bijhorende emoties tastbaar. Nog voel je de machteloosheid van de dienstplichtige die in 1947 onverhoopt naar Indonesië werd gestuurd, of de wanhoop van de in Duitsland verplicht tewerkgestelde jongeman, die tijdens de oorlog uiteindelijk in een strafkamp terechtkwam maar in Nederland na de bevrijding met zijn verhaal nergens terecht kon. Hij was immers toch zelf in Duitsland in een fabriek gaan werken, niet?

In de opzet om een groot publiek te laten zien en voelen wat hun ouders en grootouders zo’n kleine zestig jaar geleden hebben meegemaakt, zijn de programmamakers hoe dan ook meer dan geslaagd. De persoonlijke aanpak en de nadruk op de ervaringen van de gewone Nederlanders maken dat je de aanvankelijke bevrijdingseuforie, gevolgd door algemene verwarring, onmacht en ontbering in de eerste naoorlogse jaren bijna zelf meemaakt. Ook is de serie een mooi document geworden waarin de laatste generatie ooggetuigen misschien wel voor het laatst haar verslag doet. Dit wordt pijnlijk duidelijk wanneer je de onlangs overleden Els Borst hoort vertellen over haar oorlogsjaren als scholier in Amsterdam. Jammer is echter dat de politieke en bestuurlijke ontwikkelingen in de serie zo sterk onderbelicht blijven. Glimpen hiervan zijn natuurlijk wel te zien, maar om echt te begrijpen hoe het land zich uit die chaos heeft weten op te rijzen, schiet dit te kort. Voor de opbouw was toch echt meer nodig dan de financiële steun van het Marshallplan en dat inzicht biedt de serie jammer genoeg niet. In plaats daarvan laat ze de kijker – net als de ooggetuigen – ietwat overdonderd, maar zeer geïmponeerd, achter te midden van de ontreddering van het Nederland  van na de bevrijding.

Nele Beyens, Universiteit van Amsterdam

uitzendingen (opnieuw) bekijken? Ga naar Uitzending gemist.

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.