Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 10-04-2014

Recensie: Strijd om de herinnering. Verhalen over de Opstand, 1566-1700

 

Tentoonstelling Universiteitsbibliotheek Leiden (24 januari – 20 mei 2014)

Hoe verwerken mensen en gemeenschappen recente oorlogservaringen in verhalen en verbeeldingen? Hoe vormen die verhalen en verbeeldingen hun identiteit? Boeiende vragen, die op alle tijden, gemeenschappen en oorlogen losgelaten kunnen worden. De Leidse hoogleraar Judith Pollmann leidde tussen 2008 en 2013 een grootschalig onderzoek naar de vroege herinneringscultuur rond de Opstand of Tachtigjarige Oorlog (1568-1648): Tales of the Revolt. De resultaten zijn te vinden in wetenschappelijke publicaties, maar worden voor een wat breder publiek tot eind mei ook gepresenteerd in een toegankelijke tentoonstelling in de UB Leiden: Strijd om de herinnering.

Dwalen langs verhalen
In de hal van de bibliotheek wordt in zeven overzichtelijke vitrines een beeld gegeven van de verhalen die tot ca. 1700 de ronde deden over gebeurtenissen of ontwikkelingen tijdens de Opstand. In elke vitrine staat een bepaald thema centraal – bijvoorbeeld ‘Geweld’ of ‘Helden’ – en dat geeft de bezoeker het gevoel vrij te kunnen dwalen langs het aangeboden materiaal. Heel plezierig en passend bij het onderwerp: je mag als het ware luisteren naar het verhaal dat je het meest aanspreek. Het vrije gevoel wordt enigszins teniet gedaan door de wat schoolse nummering van de thema’s: moeten we de vitrines toch in een bepaalde volgorde bekijken? Ik kon geen reden ontdekken waarom dat nodig zou zijn, de thema’s kunnen heel goed op zichzelf staan.

Noord en Zuid
Alleen het eerste thema, ‘Noord en Zuid’, heeft een inleidende rol. Daarin wordt toegelicht dat er een duidelijk verschil is tussen de herinneringscultuur van de zuidelijke en de noordelijke provincies: ‘In het Zuiden gebood de overheid de troebelen te vergeten. De nadruk lag hier op historische continuïteit en op de overwinning van het ware katholieke geloof. In het Noorden transformeerde men de burgeroorlog tot een vrijheidsstrijd van goede vaderlanders tegen “Spaanse” tirannie.’

Koekjes van eigen deeg
Men bestreed elkaar geregeld met de eigen wapenen. De gereformeerde predikant Willem Baudartius publiceerde tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) een pamflet – de Morghen-wecker – waarin hij oproept tot verzet tegen Filips II, onder verwijzing naar de gruweldaden van de Spanjaarden. De Jezuïet Thomas Sailly schreef al snel een Nieuwen Morghen-wecker, waarin de ketters juist de schuld krijgen van alle ellende.

Goed en slecht
In de vitrines die volgen komt de tweedeling Noord-Zuid voortdurend terug, en dat is een belangrijk sterk punt van deze tentoonstelling. Ongetwijfeld leeft onder het brede publiek het idee van de Noordelijke Provinciën als ‘onze/de goede/de ruimdenkende partij’ tegenover de Zuidelijke Provinciën als ‘de slechte/conservatieve/slaafse partij’. Het voortdurend naast elkaar plaatsen van verhalen uit beide ‘kampen’ verrijkt en corrigeert dit beeld. Als het over geweld tijdens de Opstand gaat, zullen meestal de Spaanse moordpartijen in Antwerpen, Naarden en Oudewater genoemd worden. Daartegenover staan niet alleen de martelaren van Gorcum, zo kom je in de tentoonstelling te weten. De Delftse priester Cornelis Musius werd bijvoorbeeld op last van geuzenleider Lumey gruwelijk gemarteld en gedood in december 1572. In juli van dat jaar hadden plunderende troepen van Willem van Oranje 23 broeders van het Roermondse kartuizerklooster omgebracht.

Echte stemmen
Diverse egodocumenten of anderszins persoonlijke, oorspronkelijke teksten zijn ingesproken door welgekozen hedendaagse stemmen. Een brief van een Antwerpenaar wordt bijvoorbeeld in prachtig Vlaams vertolkt. Via een touchscreen naast de vitrines zijn deze teksten op te roepen en te beluisteren. Het zijn aangrijpende verhalen, al moet het voor bezoekers die niet gewend zijn aan ouder Nederlands moeilijk te volgen zijn hier en daar. Hertalingen waren geen overbodige luxe geweest.

Droef te moede
Ik zal als (kunst)historica de laatste zijn om het verre verleden voortdurend te betrekken op het heden, maar het wordt je bij een tentoonstelling als deze toch droef te moede. Mensen doen elkaar omwille van religie of politiek al eeuwen de vreselijkste dingen aan, zo realiseer je je bij het bekijken, lezen en beluisteren van deze oorlogsverhalen. Geen enkele partij is daarin ooit helemaal goed of helemaal slecht. En aan alle zijden staan kwetsbare burgers die niet zozeer denken aan winnen of verliezen, maar simpelweg een eind aan het geweld willen.

Zwart en wit
De Opstandsverhalen die de tentoonstelling tot leven wekt zijn zeer divers, maar de objecten in de vitrines – de dragers van die verhalen – zijn dat paradoxaal genoeg niet. Het getoonde materiaal is overwegend drukwerk of in ieder geval nogal zwart-wit van uiterlijk: boeken, pamfletten, prenten, brieven. De broodnodige afwisseling wordt geleverd door één schilderij, één reliekhouder en een aantal kleurenfoto’s en –reproducties. Natuurlijk, binnen de context van de Universiteitsbibliotheek en de budgettaire en logistieke grenzen die ongetwijfeld aan de tentoonstellingsmakers zijn gesteld, is die beperking in objectkeuze heel begrijpelijk – en ook niet zo erg. Bibliotheekbezoekers, toch al binnenlopend met de verwachting veel boeken en geschriften aan te treffen, zullen niet afgeschrikt worden door al het drukwerk in de vitrines.

Verhalenlandschap
Maar toch: juist de hiervan afwijkende objecten spreken makkelijker aan en smaken naar meer! De onderzoekers hebben bewezen dat ze hun bevindingen voor een breed publiek kunnen presenteren – misschien kunnen ze na deze tentoonstelling nog eens een verhalenroute uitzetten langs herdenkingstekens op straat en in het landschap, een verhalenwebsite maken of verhalenrondleidingen in musea geven? In Stedelijk Museum Alkmaar zijn ze alvast van harte welkom om over hun bevindingen te vertellen!

Dr. Christi M. Klinkert, conservator Stedelijk Museum Alkmaar

n.b. De tentoonstelling Strijd om de herinnering. Verhalen over de Opstand, 1566-1700 vloeit voort uit het NWO VICI-project Tales of the Revolt. Memory, oblivion and identity in the Low Countries, 1566-1700. Dit werd tussen 2008 en 2013 uitgevoerd aan de Universiteit Leiden door Erika Kuijpers (postdoc), Marianne Eekhout, Johannes Müller en Jasper van der Steen (aio’s) onder leiding van prof.dr. Judith Pollmann. De tentoonstelling werd samengesteld door Erika Kuijpers en Marianne Eekhout en is ook als webpresentatie te bekijken.

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.