Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 03-03-2013

Seks in de schaduw: prostitutie, pornografie en andere verboden praktijken in de vroegmoderne tijd

Een dagje ‘cultureel doen’ betekent over het algemeen een bezoekje aan een doorsnee museum over kunst, geschiedenis of een combinatie daarvan. Een dagje cultureel doen betekent meestal niet pikante ins en outs vernemen over verboden seksuele praktijken in de vroegmoderne tijd. Tijdens de vierde publieksdag van het UCEMS (Utrecht Centre for Early Modern Studies), die op zaterdag 19 januari 2013 plaatsvond in het Universiteitsmuseum te Utrecht, werden de grenzen van het seksueel bespreekbare in de openbare ruimte opgezocht. Wat betreft de belangstelling voor deze dag heeft de uitspraak ‘sex sells’ zijn juistheid bewezen, uiteraard onder het mom van de wetenschap.

De seksuele moraal in de zeventiende en achttiende eeuw was officieel gezien erg strikt. In die tijd waren prostitutie en pornografie verboden. Overspel en sodomie waren eveneens strafbaar. Wetenschappers hebben tijdens de publieksdag laten zien dat deze toen ethisch verwerpelijke overtredingen onder de radar van het gezag een eigen cultuur kenden, met eigen codes en omgangsvormen. Seks stond dan wel in de schaduw, maar was geenszins onbereikbaar voor degenen die de weg wisten.

De middag begon met twee presentaties die de grote lijnen schetsten. Lotte van de Pol toonde aan de hand van een scala aan prenten en schilderijen de praktijk van de zeventiende-eeuwse prostitutie, die voor een groot deel dreef op de klandizie van zeelieden. In de meeste gevallen toonden de schilderijen een oudere hoerenmadam en een mooi jong meisje die samenwerkten om welvarende jongelingen hun geld afhandig te maken. Dat hoererij afgewezen werd was wel duidelijk: in veel beeldmateriaal was het de duivel zelf die de hoer slechte ideeën influisterde en mannen beïnvloedbaar maakte.

Vervolging van sodomieten

Theo van der Meer besprak het thema sodomie, waarbij hij zich in het bijzonder richtte op de situatie in het achttiende-eeuwse Utrecht. Een keerpunt vormde de periode rond 1713 waarin het idee ontstond dat er een groot netwerk van sodomieten in de stad aanwezig was. Om een afschrikwekkend voorbeeld te stellen werden sodomieten niet langer in het geheim bestraft maar publiekelijk terecht gesteld. Welke straf bij welke daad hoorde was niet altijd duidelijk: sommige rechtsgeleerden achtten masturbatie in het geheel niet strafbaar, waar anderen ook in het geval van deze daad pleitten voor de doodstraf. De verschillende opvattingen leverden straffen op die varieerden van dood door verdrinking of ophanging, opsluiting in het tuchthuis en geseling.

De verdere middag werd ingevuld met enkele specifiekere case studies. Jetze Touber presenteerde de seksuele fascinatie van een zeventiende-eeuwse student, opgetekend in een ongeordend notitieboekje. De aantekeningen bleven niet beperkt tot slechts schunnige opmerkingen en tekeningetjes, maar speelden ook een rol in meer serieuze contexten zoals politieke roddels (veelal over de seksuele aberraties van orangisten) en geneeskundige opvattingen over de ontwikkeling van de genitaliën, met name in het verre Indië. Interessant zijn ook de aantekeningen over een seksuele interpretatie van de Bijbel, voornamelijk Genesis. De student schreef: ‘De boom in het paradijs was de pik van Adam, een paal die uit zijn onderlichaam omhoogstak’, waarmee hij aanhaakte bij de opvatting dat de zondeval eigenlijk de eerste coitus was.

Dat seks en politiek met elkaar te maken hadden werd bijzonder goed duidelijk in de bijdrage van Erik Tigelaar. Ook in zijn presentatie lag de focus op een boekje, getiteld Histoire amoureuse & badine du congres & de la ville d’Utrecht. In dit boekje werden allerlei feesten en partijen voor diplomaten beschreven, waarin liefdesverhoudingen en vrijpartijen aan de orde van de dag leken te zijn. Ook vechtpartijen en andere voorvallen werden beschreven. Hoewel men op het eerste gezicht zou kunnen denken dat dit gewoon een lekker roddelboekje is, waarvan de inhoud met een enorme korrel zout genomen moet worden, laat het onderzoek dat Tigelaar in het Utrechts Archief gedaan heeft zien dat een aantal beschreven situaties gestaafd worden door ander archiefmateriaal. Dat zou kunnen betekenen dat het boekje meer waarheid bevat dan tot nog toe gedacht werd.

Aan het einde van de middag gaf Willemijn Ruberg een inkijkje in haar lopende onderzoek naar overspel in gerechtelijke bronnen, een onderzoek dat nu al interessante gegevens heeft opgeleverd. Zo is het opvallend dat de definitie van overspel door de eeuwen heen nogal verschilde. Waar men in de vroegmoderne tijd snel een dubbele moraal in het straffen van overspelige mannen en vrouwen zou verwachten, bleek dat tot tot de Code Penal van 1811 niet per se het geval te zijn. Geldstraffen en verbanningen van 50 jaar werden aan beide seksen uitgedeeld. Ruberg liet zien dat de dubbele moraal waarin de ontrouw van vrouwen als een zwaarder vergrijp gezien werd dan dat van mannen pas in de negentiende eeuw ontstond.

Gesticht verlieten de bezoekers na al deze presentaties het Universiteitsmuseum. Het scheppingsverhaal zou nooit meer hetzelfde zijn.

Els Stronks (Universiteit Utrecht)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.