Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 29-05-2012

‘So sieht es im blöden Russland aus’

Honderdduizenden Duitse soldaten namen tijdens de Tweede Wereldoorlog hun fototoestel mee om hun ervaringen in de bezette gebieden te documenteren. De foto’s verdwenen na de oorlog in albums en dozen en vervolgens in de vergetelheid. Nu zijn ze alsnog te zien in het Legermuseum te Delft. De tentoonstelling ‘Vreemden in het vizier’ in het Legermuseum is een kleinschalige bewerking van de succesvolle en spraakmakende Duitse tentoonstelling Fremde im Visier. Fotoalben aus dem Zweiten Weltkrieg die werd samengesteld door conservatoren Petra Bopp en Sandra Starke.

De tentoonstelling toont enkele fotoalbums en veel losse foto’s die zijn gemaakt in de voormalige Sovjet-Unie en in Nederland. Daarnaast zijn facsimile’s van fotoalbums door te bladeren. Duitse veteranen voorzien op video hun eigen foto’s van commentaar. Wat onmiddellijk opvalt is het schrille contrast tussen de foto’s uit de Sovjet Unie en die uit bezet Nederland. De foto’s uit Nederland tonen aanvankelijk enige oorlogshandelingen, maar veranderen al snel in toeristische kiekjes: men staat gemoedelijk naast Nederlandse kennissen (al dan niet in klederdracht), is een dagje naar het strand of op de Dam. Diensttijd in bezet Nederland was kennelijk geen straf.

 

De foto’s van het oostfront hebben een veel grimmiger karakter. Vele foto’s benadrukken de armoede waarin veel Russen leefden. De foto’s tonen ook dat men  niet zachtzinnig omging met de plaatselijke bevolking. Een schrijnend voorbeeld is de foto van een jonge vrouw die – op het eerste gezicht gemoedelijk – langs de oever van een rivier waadt. Het onderschrift luidt echter: ‘Minenprobe’. Deze vrouw werd gedwongen mijnen op te sporen.

 

De foto’s van het oostfront weerspiegelen het racisme, zoals verspreid door de nationaal-socialistische propagandamachine. De extreme ervaringen aan het oostfront speelden ook een rol in de beeldvorming van de Duitse soldaten ‘So sieht es im blöden Russland aus’, luidt het onderschrift bij een foto.

 

Ondanks het leed en geweld dat hier en daar door de soldaten is vastgelegd, geven  de getoonde fotoalbums niet echt een realistisch beeld weer. De militairen beïnvloedden elkaar zichtbaar in hun beeldtaal. Men wisselde zelfs onderling foto’s uit en verkocht ze door. Zo zijn in sommige albums foto’s van persfotografen terug te vinden. Dit alles maakt het nut van dergelijke albums als bronnenmateriaal twijfelachtig, hoewel ze uiteraard wel  zeer interessant beeld opleveren.

 

Duitse soldaten pasten veelal zelfcensuur toe bij het in beeld brengen van de oorlog. Ze wisten immers dat hun foto’s bekeken zouden worden door familie en vrienden. Afgezien van het verbod om dode Duitse soldaten in beeld te brengen (‘Heldengraben’ daargelaten), benadrukten de militairen daarom liever de onderlinge kameraadschap en de mooie landschappen in den vreemde. Veteraan Walter Jancke vertelt op video dat hij een executie liever niet fotografeerde, omdat dat nou ‘niet bepaald fraai’ was. Een ander voorbeeld  van zelfcensuur is een lege bladzijde met de tekst: “Erschossene Partisanen in Pleskau”.  Slechts lijmsporen verraden dat deze pagina ooit een foto bevatte.

Hoewel de opzet van de tentoonstelling kleinschalig is, hoef je niet te verwachten snel klaar te zijn met het bekijken van al het beeldmateriaal. Elke foto, elk onderschrift roept om aandacht. Met als apotheose manshoge projecties van kleurenfoto’s van het oostfront. In een klap doen die de distantie tot het verleden teniet.

 

Milo van de Pol, Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.