Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 09-05-2016

Staat en kerk: van vrijage tot distantie

Op 7 januari 1816 implementeerde koning Willem I een algemeen reglement voor het bestuur van de Nederlandse Hervormde Kerk. Deze kerkelijke ‘grondwet’ zou tot 1951 van kracht zijn. Het Huygens ING en het VU-centrum voor Religiegeschiedenis ReLic organiseerden donderdag 28 en vrijdag 29 april, iets meer dan tweehonderd jaar na de invoering, een symposium over de waarde van het algemeen reglement. Op de tweede dag van het symposium bleek dat de relatie tussen staat en kerk de afgelopen tweehonderd jaar ingrijpend veranderd is.

Verstrengeling

Alhoewel de scheiding tussen staat en kerk in de Bataafse tijd kortstondig werd doorgevoerd, sprak deze scheiding rond 1800 niet vanzelf. De scheiding tussen staat en kerk had voor de laatste speler desastreuze financiële gevolgen. Fred van Lieburg, hoogleraar religiegeschiedenis aan de VU, liet zien dat er eind 1797 uit protest tegen deze resultaten 215.000 handtekeningen werden opgehaald. Vanaf 1801 werd de strikte scheiding tussen staat en kerk weer teruggedraaid.

Civil society

De vanzelfsprekendheid van de band tussen staat en kerk aan het begin van de negentiende eeuw verduidelijkt dat er in 1816 weinig protest bestond tegen de bemoeienis van koning Willem I met de kerk. Volgens Van Lieburg zag koning Willem I de Hervormde Kerk als een instrument ter bevordering van een christelijke civil religion, en nam de kerk deze rol met verve op zich. De kerk beschouwde zichzelf als een onderdeel van wat wij nu de civil society noemen.

Vrije kerken

Roel Kuiper gaf aan dat bezwaren tegen de verstrengeling van staat en kerk later in de negentiende eeuw aan kracht wonnen. In 1834 vond de zogenoemde Afscheiding plaats. Bezwaarde orthodoxe gelovigen verlieten de Nederlandse Hervormde Kerk en legden daarmee de basis voor diverse onafhankelijke kerkgenootschappen. De gedachte dat het geloof zich beter kon ontplooien in kerken die vrij waren van staatsinvloed raakte steeds breder verspreid. In 1886 leidde Abraham Kuyper een tweede grote afscheidingsbeweging: de Doleantie. Kuyper vond dat de kerk slechts indirect invloed uit kon oefenen op de samenleving, via haar individuele leden.

Spreken als kerk

Kuiper, naast historicus senator voor de ChristenUnie in de Eerste Kamer en rector van de Theologische Universiteit Kampen, voegde aan zijn historische beschouwingen enkele actuele vragen toe. Hebben kerken die de samenleving indirect wilden beïnvloeden sinds de ontzuiling nog publieke zeggingskracht? Kunnen vrije kerken, die vanouds sterk gericht zijn op lokale autonomie, doortastend optreden in het bovenlokale publieke domein? Volgens Kuiper is het voor hedendaagse kerken een uitdaging om als kerk tot spreken te komen. Als kerk spreken betekent geen politiek bedrijven, maar wel ingaan op actuele noden vanuit de liefde van Christus.

Waarden en normen

Bij de roep om een onbeschroomde houding van de kerk in het publieke domein sloot Wim Deetman zich aan. Als voorzitter van het algemeen bestuur van de Kloosterkerk in Den Haag fungeerde hij als gastheer van het in deze kerk gehouden symposium. Daarnaast betoogde Deetman dat staat en kerk sinds 1848 in een steeds verder voortgaande scheidingsprocedure verwikkeld zijn. De scheiding tussen staat en kerk achtte Deetman inmiddels wel voltooid. Voortzetting van de procedure kan alleen nog leiden tot een schijnverabsolutering van het onderscheid, omdat de waarden en normen van de Nederlandse samenleving nu eenmaal wortelen in de christelijke traditie.

Kerk 2025

Arjan Plaisier, scriba van de Protestantse Kerk in Nederland, waarin de Hervormde Kerk in 2004 is opgegaan, zei zich vandaag lichtjaren verwijderd te voelen van het culturele klimaat van 1816. De nationale kerk is niet meer, de cultuur is post-christelijk geworden, en religie wordt veelal beschouwd als een privézaak. Tegelijkertijd koesterde hij hoop voor de kerk van de toekomst, de kerk van 2025. De huidige situatie kan de kerk ook opnieuw bepalen bij haar kernboodschap. Zelden naderen geschiedenis, kerk en politiek elkaar zo dicht op een eigentijds symposium.

Mirjam Hofman
Rijksuniversiteit Groningen

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.