Historici.nl





#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#recht
#erfgoed
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#archieven
#slavernij

Verbinding en Verzet centraal op de Noordelijke Netwerkdag Oorlogsbronnen

Op maandag 28 mei 2018 vond de vierde editie van de Noordelijke Netwerkdag Oorlogsbronnen ‘Samen zien we meer’ plaats in het Fries Verzetsmuseum te Leeuwarden. Op deze jaarlijks terugkerende netwerkdag komen tientallen archiefinstellingen, musea, herinneringscentra en andere aan oorlog gerelateerde instellingen samen. Allen met een gezamenlijk doel: betekenis geven aan de historische herinnering. Dit jaar werd de dag afgesloten door een talkshow ‘Feit & Fictie in Fries Verzet’ met deskundigen van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies uit Amsterdam.

‘Samen zien we meer’
De Noordelijke Netwerkdag Oorlogsbronnen wordt georganiseerd door Netwerk Oorlogsbronnen, Stichting Musea en Herinneringscentra 40-45 en NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. Er wordt nauw samengewerkt met het Fries Verzetsmuseum, Herinneringscentrum Kamp Westerbork en Stichting Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen die ieder om de beurt de netwerkdag mogen faciliteren. In het kader van Jaar van Verzet 2018 werden in diverse plenaire en parallelle sessies en workshops aandacht gegeven aan verschillende perspectieven op verzet in de Tweede Wereldoorlog en hoe dit te vertalen naar publieksgeschiedenis. Kennismaking, netwerk en verbinding waren dan ook veel genoemde begrippen op deze dag.

De regio aan het woord
In een tweetal plenaire sessies kregen regionale instellingen het woord. Door middel van korte introducties konden deelnemers kennismaken met diverse organisaties die zich inzetten om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levendig te houden of vanuit nieuwe perspectieven te benaderen. Elke instelling heeft haar eigen specifieke kennis en door deze kennis onderling te delen, kan (nog) meer samenwerking plaatsvinden. Een scala van verschillende onderwerpen kwam aan bod: van ‘omstreden erfgoed’ van de Atlantikwall Waddengebied tot reconstructie van Stelling De Beetse, dat zowel werkkamp als Jodenkamp en interneringskamp is geweest. Ruurd Gaastra van het Kazemattenmuseum Kornwerderzand concludeerde terecht dat de ‘gelaagdheid’ van deze netwerkdag goed tot uiting kwam in de verschillende sessies.

Nieuwe thesaurus als gids in de jungle
Namens het Herinneringscentrum Kamp Westerbork sprak historicus Bas Kortholt over een nieuw zoeksysteem dat op dit moment ontwikkeld wordt met als doel het brede publiek te informeren over de geschiedenis en archieven van kamp Westerbork. Kortholt vergeleek een thesaurus met een gids die men nodig heeft in de jungle. In een ‘jungle van documenten en archiefstukken’ heeft men een gids nodig om antwoord op een vraag te krijgen. Waarom een nieuwe thesaurus? Het huidige zoeksysteem is niet toereikend om de gemiddelde bezoekers van het centrum te helpen, omdat zij andere zoektermen gebruiken dan wetenschappelijke onderzoekers. Uit publieksonderzoek blijkt dat de volgende vraag in de top-drie van meest gestelde vragen staat, namelijk: ‘Was er een gaskamer in kamp Westerbork?’ De nieuwe thesaurus dient een ontsluitingsmiddel te worden waarin de vraag centraal staat – en daarmee gepaard een verwijzing naar archiefstukken, documenten en voorwerpen. De zoekterm ‘gaskamer’ kan dan verwijzen naar een tekst waarin wordt beschreven dat het doorgangskamp Westerbork een schijnwereld was, een ‘stad op de hei’, waarin geïnterneerden het idee moesten krijgen dat ze werden ‘voorbereid’ op dwangarbeid in Duitsland of Polen en dat er daarom geen gaskamers aanwezig waren. Kamp Westerbork ontwikkelt een eigen thesaurus, omdat het een specifieke geschiedenis betreft: naast vluchtelingen- en doorgangskamp heeft het terrein ook als opvangkamp voor onder andere Molukkers gediend. Het centrum richt zich daarom ook op de herinnering van de plek zelf, het kampterrein, en niet alleen op de bezettingsjaren.

Actief en interactief
Tijdens parallelle workshops werden deelnemers uitgenodigd om actief mee te doen en met elkaar samen te werken. Net als het doel van de netwerkdag zelf: oorlogsbronnen en instanties bij elkaar brengen om verbindingen te creëren. Speciaal voor de netwerkdag ontwikkelde het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen een regionale versie van het door Netwerk Oorlogsbronnen ontwikkelde oorlogsbronnenspel. Door middel van foto’s van personen en locaties of voorwerpen kregen deelnemers in groepjes van vijf de opdracht om het (verzets)verhaal achter de foto’s te reconstrueren. Dit bleek niet zo gemakkelijk als gedacht. Zelfs met meerdere deskundigen op het gebied van verzet in de oorlog was meer achtergrondinformatie nodig, zoals kopieën van archiefdocumenten, verzetskaarten, krantenartikelen en foto’s, waardoor de puzzelstukjes op hun plek vielen. Het doel van dit spel was om te laten inzien dat betrouwbare (voor)kennis noodzakelijk is om een gebeurtenis uit het verleden te reconstrueren. Alléén foto- of beeldmateriaal is niet voldoende. Het belang van verbinding tussen verschillende (oorlogs)archieven is dan ook het doel van Netwerk Oorlogsbronnen.

Feit of Fictie?
De dag werd afgesloten met het NIOD-Café onder leiding van Geart de Vries en twee deskundige historici van het NIOD, directeur Frank van Vree en onderzoeker Hinke Piersma.  Centraal stond de beeldvorming omtrent het Fries verzet en politie in de Tweede Wereldoorlog. Van Vree stelde vast dat de bekendste Friese verzetsdaad, de Overval op het Huis van Bewaring de Blokhuispoort te Leeuwarden op 8 december 1944, om twee redenen een beeldbepalende gebeurtenis is geweest. Ten eerste omdat bij deze gevangenisoverval 51 verzetsmensen werden bevrijd zonder dat er een schot werd gelost. En ten tweede omdat ‘de kraak’ in 1962 werd verfilmd in De overval. Het scenario werd geschreven door historicus Loe de Jong, bekend van hét standaardwerk over de bezettingsjaren, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog en de tv-serie De Bezetting. De overval werd een iconische speelfilm over ‘het verzet’, omdat het een helder ‘goed-fout’-beeld liet zien. Het gevaar is dat de werkelijkheid en de film door elkaar heen gaan lopen. Omdat de film een ‘perfecte belichaming van het verzet’ was, paste het goed bij het zelfbeeld van hoe Nederland zichzelf graag zag: als ‘verzetsnatie’. Het heldhaftig en kordaat handelen van de acteurs in de film staat in contrast met een uitspraak van één van de overvallers van de Knokploeg (KP) die zichzelf helemaal niet als held beschouwde en eigenlijk ‘doodsbenauwd’ was geweest.

Pleidooi voor historici
Piersma doet onderzoek naar (verzet van) politie in de Tweede Wereldoorlog. Het is haar doel om het heersende hardnekkige beeld van ‘de foute’ Nederlandse politie bij te stellen, ook al is het bronmateriaal en het aantal oud-politiemensen dat wil getuigen minimaal. Piersma pleit daarom ook voor een nieuwe vorm van geschiedschrijving: als historici zouden we vaker mogen opschrijven wat we wél en wat we níet weten. Dit oogt enerzijds onbevredigend, maar anderzijds weten we soms dingen niet – hetzij vanwege verdwenen documenten hetzij vanwege het wegvallen van getuigen – en daarmee komt het toegeven van ‘het niet weten’ het dichtst bij de waarheid.

Verbindend
Daarmee is te concluderen dat geschiedschrijving over de oorlog nog altijd in beweging is. De dodenherdenking op 4 mei is populairder dan ooit, oorlogsmusea zijn genoodzaakt uit te breiden vanwege het groeiende aantal bezoekers en archiefinstellingen zijn druk bezig met digitalisering én ontsluiting van oorlogsbronnen. Niet alleen de doorgewinterde historicus heeft hier profijt van, maar ook juist het brede publiek wordt hierdoor beter geïnformeerd. En daarmee is de verbinding rond: iedere instelling tracht op haar eigen manier betekenis te geven aan de oorlog en dankzij deze netwerkdag worden de verschillende instanties weer met elkaar verbonden.

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.