Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 01-10-2015

Verslag: Congres Religious Connectivity in Urban Communities

Onderzoekers die de rol van religie in de middeleeuwen bestuderen, zouden meer aandacht moeten hebben voor de dwarsverbanden tussen wat lange tijd als “seculier” dan wel “religieus” werd bestempeld. Dat is de conclusie van het internationale symposium “Religious Connectivity in Urban Communities” dat op 24 en 25 september plaatsvond aan de Rijksuniversiteit Groningen. Organisator Suzanne Folkerts betoogde dat alhoewel mediëvisten veelvuldig gebruik maken van geschreven teksten om religie te bestuderen, de mensen achter deze teksten – zowel producenten als consumenten – vaak uit het oog worden verloren. Doel van dit congres was daarom meer aandacht te schenken aan religieuze praktijken, en om tekstuele en sociale benaderingen van religie te integreren onder de noemer “religious connectivity”: middeleeuwers beleefden religie lang niet alleen in kerk of klooster, terwijl omgekeerd de profane cultuur diep doordrong in de geestelijke leefwereld.

Meerdere sprekers hekelden aldus de strikte scheiding tussen lekencultuur en clerus. Kerkelijke instellingen en stedelijke milieus werden lange tijd als gescheiden werelden gezien als het op religie aankwam: kennis van het geloof was in handen van de geestelijke professionals in kerken en kloosters, terwijl de doorsnee gelovige zich verliet op de mis, processies, of lidmaatschap van een broederschap. Recent onderzoek wijst echter uit dat er in Italië, de Nederlanden en Frankrijk ontstellend veel religieuze uitwisseling plaatsvond tussen beide milieus. Margriet Hoogvliet, Sabrina Corbellini en Abigail Brundin toonden bijvoorbeeld aan dat boeken regelmatig werden uitgeleend aan gelovigen buiten de kloosters. Op hun beurt lieten leken vaak boeken na aan kloosters en andere kerkelijke instellingen, terwijl Italiaanse nonnen verwoede lezers bleken van Petrarca en Dante. Er was kortom een levendige interactie – oftewel “connectivity” – tussen profane en religieuze milieus.

Deze vaststelling opent ook nieuwe perspectieven voor het onderzoek naar religie in de late middeleeuwen. Niet alleen blijkt de invloed van gewone gelovigen op de religieuze cultuur veel groter dan gedacht, ook de aanloop naar de Reformatie komt in een ander daglicht te staan. Waar historici lange tijd de corruptie van de Kerk benadrukten en het gebrek aan religieuze dialoog tussen geestelijkheid en gelovigen, moeten we nu vaststellen dat dit een stuk complexer in elkaar stak. Sterker nog, de verbondenheid tussen gelovigen en clerici suggereert dat de Reformatie wortelde in een breed gedragen religieuze bewustwording. Misschien was het juist omdat leken en geestelijken boeken deelden en ideeën uitwisselden, dat de roep om hervorming zo luid zou klinken in de zestiende eeuw.

Het blijft echter de vraag of de term “religious connectivity” ons veel verder helpt. Als een middel om meer aandacht te vragen voor de verwevenheid tussen lekencultuur en geestelijke elite is de term ongetwijfeld geschikt, maar als heuristisch begrip niet, waarschuwde Catrien Santing. Uiteindelijk kan alles “verbonden” genoemd worden, waardoor de term zijn verklarende werking verliest. Naast aandacht voor de religieuze praktijken als leescultuur zouden onderzoekers er bovendien goed aan doen het lezen van de teksten zelf niet meteen overboord te gooien. De deelnemers waren het desalniettemin roerend met elkaar eens dat historici de poreuze grenzen tussen verschillende milieus en disciplines moeten bevragen om de late middeleeuwen werkelijk te doorgronden.

David van der Linden (Rijksuniversiteit Groningen)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.