Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 03-12-2012

Verslag debat met Rosanvallon: Representatie en legitimiteit

Op donderdag 22 november 2012 organiseerde het Utrecht Seminar for Political History een bijeenkomst ter gelegenheid van de uitreiking op 23 november van de Spinozalens aan de eminente Franse historicus en democratietheoreticus Pierre Rosanvallon. Thema was Political representation and democratic legitimacy. In zijn openingswoord wees de organisator, hoogleraar politieke geschiedenis Ido de Haan (UU), op het belang van nieuwe democratische praktijken en legitimiteit buiten de gangbare paden van de electorale democratie.

Rosanvallon betoogde dat de ‘crisis van de representatie’ zo oud is als de moderne democratie en wordt veroorzaakt door de contradictie tussen politieke democratie en ‘sociologische democratie’: een afspiegeling van de samenleving zoals zij werkelijk is. Sinds de Revolutie leidt de puur ‘wiskundige’ vertegenwoordiging van individuen tot abstractie en een contradictie tussen delegatie en figuratie van de bevolking. Steeds zijn pogingen gedaan toch een homogene substantie te veronderstellen, tot ontaarde totalitaire systemen aan toe. Ook de klassensamenleving, die het mogelijk maakte om te gaan met deze contradictie, boette vanaf de jaren 1980 aan belang in. Ongelijkheid ging niet meer alleen over groepen, maar ook over nieuwe ongelijkheden die te maken hebben met persoonlijke omstandigheden en karakteristieken van mensen. Politieke professionalisering veranderde verkiezingen in autorisatieprocedures. Dat levert volgens Rosanvallon een probleem op voor de democratische theorie, omdat de uitvoerende macht daarin secundair is ten opzichte van het volk. Het electorale systeem levert geen legitimiteit op, ook al is het noodzakelijk om beslissingen te nemen. Rosanvallon wees op ‘cognitieve representatie’, die in het publieke debat  recht moet doen aan situaties, breuken en drama’s van burgers en groepen. Weggedrukte groepen moeten present worden gesteld door narratieve representatie, die verhalen vertelt die vorm geven aan de toekomst van burgers en samenleving. De democratie is ‘van niemand’. Onpartijdigheid is daarom een voorwaarde voor legitimiteit, omdat zij rechten van burgers garandeert. De lakmoesproef voor de legitimiteit van deze bredere representatie is uiteindelijk de sociale acceptatie ervan.

Politiek theoreticus Michael Saward (University of Warwick) stak in bij het bekende verwijt dat politici teveel verschillende rollen aannemen. We moeten representatie volgens hem echter zien in termen van de shape-shifting-politicus. De gangbare typologieën houden geen rekening met de rollen die een politicus aanneemt ten opzichte van verschillende achterbannen, waar ze tussen switchen. Dat is geen hypocrisie, maar een beschrijving van representatie als een complex van claims op vertegenwoordiging van bepaalde groepen. Net als Rosanvallon zegt Saward daarom dat naast het electorale systeem een esthetische en culturele dimensie belangrijk is. Typologieën zoals delegate, trustee, volkstribuun, elitaire vertegenwoordiger zijn te statisch, beter is nadruk op omgang met die rollen, van retainers, die vasthouden aan één rol, tot shifters, die het gevaar lopen van flip-flop gedrag te worden beschuldigd. Identiteit en legitimiteit ontstaan in dit vertegenwoordigende proces. Voor het democratische gehalte is een open proces en vrijwilligheid van belang. Wanneer politici in feite performatieve acteurs zijn, is ‘authenticiteit’ hierbij bij voorbaat onmogelijk.

De Haan stelde het project van zijn afdeling Alternatives of Parliamentary Democracy voor. Sinds de 19e eeuw zijn allerlei vertegenwoordigende instituties ontstaan zoals functionele raden (denk aan de SER) vaak werkend met coöptatie of benoeming. Democratische legitimiteit is daarbij steeds een probleem. De Haan constateerde een interessante dynamiek: Exclusie door functionele organen leidt vaak tot de roep om experts; het vertegenwoordigende tekort van experts leidt tot de roep om dit soort organen weer meer functioneel te maken.

Econoom Ewald Engelen (UvA) constateerde dat Rosanvallon en Saward een op zich begrijpelijke poging doen om de democratische theorie meer te laten aansluiten bij de empirische ontwikkeling, maar hij insisteerde erop dat we de normativiteit wel behouden. Beslissingen worden in de 21e eeuw fragmentarisch, supranationaal en vaak buiten de staat om genomen. Door de economische crisis zijn gedepolitiseerde coördinatieprocessen nu politieke problemen van herverdeling geworden. Regulering is nodig en een veel sterkere democratische procedure met betrekking tot de organen die de beslissingen nemen. Die zijn nu niet representatief. Vakbonden hebben er bijvoorbeeld geen toegang toe terwijl de industrie juist oververtegenwoordigd is.

Rosanvallon was het eens met Engelen dat organen vaak niet representatief zijn, maar dat komt vooral doordat ze niet open staan voor publieke discussie. Tegen Saward bracht hij in dat politiek een competitie in verhalen vertellen is, maar dat we wel verschil moeten maken tussen ware en onware verhalen, anders ontaardt het in pure ideologische competitie. Met ‘narratief’ bedoelt hij iets anders: Het present maken van wat verzwegen wordt, het geven van een stem aan achtergestelde groepen. De discussie werd voortgezet tijdens een borrel in de keldergewelven van het congrescentrum aan de Plompetorengracht.

 Wim de Jong (Radboud Universiteit Nijmegen)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.