Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 11-02-2014

Verslag: Elke boodschap vergt ook een drager. Codicologen en diplomatisten; twee werelden ?

De discrete Nederlands-Belgische werkgroep ‘Schrift en Schriftdragers in de Nederlanden in de middeleeuwen’, opgericht in 1985, heeft zich eindelijk op het publieke forum gewaagd. Haar internationaal congres over ‘Medieval Documents as Artefacts, 1100-1600’, gehouden in Maastricht op 5 en 6 februari 2014, was meteen een schot in de roos. Het kwam met een vernieuwende boodschap: middeleeuwse oorkonden en handschriften zijn niet slechts teksten. Ze bereikten ons via de meest uiteenlopende dragers: perkament of papier, codex of rol. Die materialen (artefacts) en die vormgevingen zijn niet onschuldig.

De werkgroep bracht voor deze maidentrip niet enkel experts samen uit Nederland en België. De eigen expertise werd geconfronteerd met die van specialisten uit Frankrijk, het United Kingdom, Spanje, Portugal, Italië, Denemarken, en Duitsland, opvallend veel jonge mensen overigens, wat kan beschouwd worden als een onverwachte wissel op de toekomst, nu het er op lijkt dat de klassieke hulpwetenschappen aan veel Europese universiteiten in de verdrukking komen. De verklaring voor deze verheugende vaststelling ligt, dunkt me, in een goedgemikte bereidheid van die jongeren om naast technische vakken ook algemene disciplines te doceren.    

De aandacht was op deze bijeenkomst toegespitst op de breedst mogelijke waaier van materiële dragers bij alle types van schriftstukken. De organisatoren hanteerden een innovatieve strategie: ze gingen ervan uit dat middeleeuwse scribenten precies dezelfde materialen en schrijftechnieken kunnen hanteren in handschriften en in oorkonden. De oproep viel in goede aarde. Paleografen en codicologen enerzijds, historici en diplomatisten anderzijds, behoren klassiek tot twee werelden. Maar tijdens dit congres bleken ze bereid zich in te leven in de gesofistikeerde terminologie en methodes van de zusterdisciplines. Diplomatist Benoit Tock herinnerde er, in zijn keynote speech, aan dat oorkonden van middeleeuwse vorsten weliswaar in eerste instantie een juridische en politieke functie bezitten, maar tevens de ambitie om door hun vormgeving een publiek te imponeren en te charmeren. Codicoloog Peter Gumbert, tweede keynote speaker, deed een vurige oproep om in het erudiete vakwerk de kloof tussen administratieve teksten en boeken te slopen. Interactie is legio, meent hij. Boekrollen gaan terug op de traditie van administratieve rollen. Historici doen er goed aan te bedenken dat de inbindingstechniek van cartularia verwant is aan die van literaire manuscripten, waarover aanzienlijk meer know how voorhanden is. Die kennis kan helpen om, op basis van gebruikte technieken en materialen, herkomst van documenten in tijd en ruimte te bepalen voor ongedateerde en niet gelokaliseerde dossiers.

Er is nog een hele weg af te leggen in deze nieuwe focus op de materialen. Enkele van de lezingen zaten nog net iets te vast in het pure descriptieve vlak. We vernamen veel over de frequentie in het gebruik van kalf, geit en schaap in de productie van perkament. Dit is nuttig voor echtheidskritiek en herkomstanalyse. Ik had wel graag voorbeelden op tafel gezien van dit nut. Er was nog net iets te veel eruditie om de eruditie. Innovatie ligt nochtans voor de hand. Een van de deelnemers stelde de vraag of de dominante aanwezigheid van een bepaald type dier in de perkamentproductie niet gerelateerd zou kunnen zijn aan voorkeuren in voedingsgewoonten. Meteen komt hier de link van materiaalkeuze met de sociale geschiedenis op tafel, en het is een kleine stap om ook de economische geschiedenis er bij te betrekken, en te vermoeden dat het wisselend succes van schaapperkament in de Lage Landen wel eens parallel zou kunnen lopen met ups en downs van de laatmiddeleeuwse export van Engelse wol naar Vlaanderen en Brabant.     

Voor diplomatisten kunnen charters voortaan even mooie kunstwerkjes zijn als versierde bijbels voor de codicologen.

Walter Prevenier (Universiteit Gent)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.