Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 10-06-2015

Verslag: Kennis op de bühne: grensoverschrijdende fenomenen

Op 23 maart was het zover: de workshop Text, Performance and the Production of Knowledge bracht kenners van toneel-gerelateerde verschijnselen uit diverse disciplines bijeen om te discussiëren over de relatie tussen teksten, voorstellingen en kennis. Dit initiatief van de onderzoeksgroep ‘Historical Theatre Research’ (UvA) had als doel onderzoekers te laten reflecteren op de manier waarop kennis het toneel als medium heeft gebruikt en de processen die daarachter hebben gelegen.

Wat is ‘toneel’? Wat is ‘kennis’?

Organisatoren Philip Westbroek and Marrigje Paijmans hadden expres niet gekozen voor afgebakende definities van ‘theatre’ en ‘knowledge’. Het begrip ‘toneel’ werd hier niet alleen gebruikt als literair genre maar ook voor een ruimte waar iets vertoond wordt of waar opgetreden kan worden. Voorbeelden van ‘toneel’ in deze brede zin zijn een theatrum anathomicum, waar anatomische lessen bijgewoond konden worden, en het filosofische concept en literaire topos theatrum mundi, dat de wereld als een toneel beschouwt. ‘Kennis’ kende ook een rijk palet van definities: van dissectie-instructies tot ideeën over utopische maatschappijen of over de plaats van God in je dagelijks leven. Dit maakte de bijeenkomst grensoverschrijdend: allerlei wetenschappelijke disciplines, periodes en invalshoeken passeerden de revue.

Toneel als belevenis

Hierdoor werd ik als historica buiten mijn comfort zone gebracht. Doordat er sprake was van een zeer interdisciplinaire aanpak en publiek, was er aandacht voor alle elementen die deel uitmaken van het verschijnsel ‘toneel’. Het is niet dat wij historici vergeten dat toneel bedoeld is om gezien, gehoord en live ervaren te worden; maar er heerst angst om geen kundige historische analyse hiervan te kunnen maken.

Toch kunnen we dat beter wel doen en daarvan leren zodat we deze dimensies niet missen. Zo vertelde André Lardinois dat Atheens toneel onder andere bedoeld was als een sociale gelegenheid waarbij waardevolle burgers geprezen werden. Ook Peter Eversman benadrukte het belang van het belevenis-element bij een voorstelling toen hij beargumenteerde dat een theatrum anathomicum een ontmoetingsplaats was voor het wereldse en het goddelijke. Deze voorbeelden maken duidelijk dat toneel veel meer was dan het opvoeren van een literaire tekst.

Vaag? Graag!

Als gevolg van het gebrek aan definitie van termen als ‘toneel’ en ‘kennis’ ontstonden er debatten rondom de inherente karakteristieken van het toneel in de breedste zin van het woord. We hebben een rode draad kunnen vinden in uiteenlopende thema’s als Atheense Dyonisia festiviteiten, Middeleeuwse Passie-stukken, en Wagner’s theorieën over de rol van kunst binnen de menselijke ontwikkeling.

Zo is toneel door de eeuwen heen een combinatie geweest van herkenning van situaties of gevoelens en het vermogen zich in iemand anders te kunnen verplaatsen. Het is gerelateerd aan zowel de bespiegeling van jezelf als empathie voor de medemens. Binnen deze dynamiek is overdracht van kennis mogelijk omdat het stuk de toeschouwer aanspreekt en tegelijkertijd prikkelt om nieuwe inzichten te creëren.

Ook is toneel naar voren gekomen als podium voor confrontatie met en verwerking van emoties en dilemma’s, een proces dat ook ‘catharsis’ wordt genoemd. Emoties als angst, woede en drang, maar ook onderwerpen die door het volk belangrijk werden gevonden, kwamen op de bühne. Dankzij het diverse programma konden onderzoekers inzichten krijgen in de rol van catharsis in het overbrengen van kennis in zeer diverse contexten.

The show must go on

Deze nuttige voorstelling zal een vervolg krijgen met een congres. De organisatoren concludeerden dat ze brede definities van ‘toneel’ en ‘kennis’ zullen blijven hanteren, en terecht. Interdisciplinariteit, indien vergezeld met een doelgerichte onderzoeksvraag, brengt niet alleen algemene trends maar ook specifieke inzichten naar voren.

Leonor Álvarez Francés (Universiteit Leiden)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.