Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#kolonialisme
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#Gender
Gepubliceerd op 20-10-2017

Verslag “Materia Medica on the Move, 2nd edition: Amsterdam 2017”

Van 4 tot 6 oktober vond in Amsterdam de tweede editie plaats van het congres Materia Medica on the Move. De term materia medica gaat terug op de klassieke botanicus Dioscorides (eerste eeuw na Christus) en verwijst naar de natuurlijke substanties die eeuwenlang in geneeskunde en farmacie zijn gebruikt, zoals wortels, basten, zaden, vetten, gommen, harsen en mineralen. In het toenemende wereldwijde verkeer in de vroegmoderne tijd (1500-1800) kwamen steeds meer exotica in Europa in gebruik, via allerlei wegen en met wisselend succes. Geneeskrachtige grondstoffen vormen daar een belangrijk, maar niet erg bekend onderdeel van. Daarom kwam ook nu (net als tijdens de eerste editie van het congres, in Leiden in 2015) een internationaal gezelschap van experts bijeen om hierover van gedachten te wisselen. Het congres werd georganiseerd door het Descartes Centre (Universiteit Utrecht), Huygens ING in Amsterdam en Naturalis in Leiden, en werd voorbereid vanuit Time Capsule, een digital humanities-project waarbinnen digitale data over de geschiedenis van geneesmiddelen zijn geïntegreerd.

De noodzaak van dit soort initiatieven kwam tijdens dit congres duidelijk naar voren. De ondertitel van het congres (Contextualizing drug components as collectables, commodities, and cultural markers in the early modern period) benadrukte weliswaar de diversiteit van thema’s die in recent onderzoek centraal staan, maar van een geïntegreerde geschiedenis over de wereldwijde kennisuitwisseling van geneesmiddelen is nog lang geen sprake. Tijdens de verschillende parallelsessies viel op dat onderzoekers vooral werken met case studies: gedetailleerde verhalen over specifieke personen, plaatsen, producten en periodes. De trajecten van geneesmiddelen laten allerlei samenhangende dimensies zien: economische, medische, sociale of culturele factoren werkten samen om van nieuwe substanties wel of geen succes te maken, maar die dimensies zijn in heel verschillende bronnen terug te vinden, die elk hun eigen analyse vereisen.

Workshop 17de-eeuwse farmacie, onder leiding van Nils-Otto Ahnfelt en Hjalmar Fors (Uppsala Universitet)

Daarom trokken vier keynote speakers de geschiedenis van materia medica in een breder verband. Tijdens de avondlezing op woensdag 4 oktober, in een sfeervol verlichte kas van de Hortus Botanicus in Amsterdam, benadrukte Matthew Crawford (Kent State University) de verstorende uitwerking die exotische geneesmiddelcomponenten hadden op de geneeskunde van Europa. Nieuwe grondstoffen werden in Europa gedeeltelijk ontdaan van hun oorspronkelijke betekenis, die vaak al eeuwen ingebed was in een lokale cultuur. In Europa leidde die onbekendheid met de exotische context vaak tot wantrouwen en onbegrip, waardoor de “inburgering” van middelen decennia kon duren. Op donderdag, in de Artisbibliotheek, analyseerde Patrick Wallis (London School of Economics) de handelsgegevens van geneesmiddelen in het Londen van de achttiende eeuw. Zulke gegevens vormen een rijke, maar moeilijk te interpreteren bron. De hoeveelheden geïmporteerde grondstoffen waren groot ten opzichte van de zeventiende eeuw, maar klein in vergelijking met de negentiende eeuw, en afgezien van enkele bekende succesverhalen (kinabast, rabarberwortel) verschilde de beschikbaarheid per product. Later op de dag belichtte Valentina Pugliano (University of Cambridge) manieren waarop men in Europa omging met de onzekerheden die aan exotische geneesmiddelen kleefden, zoals vervalsing door minderwaardige producten, of vervanging door soortgelijke alternatieven (quid pro quo). In de Renaissance ontwikkelden Italiaanse apothekers daarom een eigen jargon om de echtheid van producten te benoemen en te garanderen. Op vrijdagochtend tenslotte ging Pratik Chakrabarti (University of Manchester) in op de imperialistische context van exotische materia medica: de manieren waarop kennis over planten een rol speelde in koloniale machtsverhoudingen.

Voor de afwisseling bevatte het congresprogramma een aantal spektakelstukken. Op donderdagmiddag was er een kleine tentoonstelling van gedrukte, gegraveerde en getekende plantafbeeldingen uit werken uit de Artisbibliotheek, met toelichting door Mieke Beumer, Hans Mulder (Artisbibliotheek), Tinde van Andel (Naturalis) en Ingeborg Swart (Wageningen University & Research). Daaronder bevonden zich klassiekers als Het Amboinsche kruidboek van Georg Eberhard Rumphius (1627 – 1702), maar ook een plantenboek in handschrift, dat pas recent aan uitgebreid onderzoek is onderworpen. Tegelijkertijd vond in een andere zaal een workshop 17de-eeuwse farmacie plaats, onder leiding van Nils-Otto Ahnfelt en Hjalmar Fors (Uppsala Universitet). Deelnemers konden verschillende ingrediënten van het klassieke wondermiddel theriak vermalen, ruiken en proeven, zoals rabarberwortel en apothekerszwam. Op die manier kregen zij deel aan de zintuiglijke sensatie van de apotheek in het verleden, waar de geur van vers gemalen grondstoffen aantrekkingskracht uitoefende op klanten. Op vrijdagochtend werd het congres afgesloten met een lezing uit het boek De Koffiedief door de Duitse auteur Tom Hillenbrand, gevolgd door een interview met de auteur. Het boek geeft een goed idee hoe de trajecten van exotische planten zich kunnen lenen voor een spannende roman, vol reizen, intriges en verdachtmakingen. Hoewel het boek grotendeels fictie is, geeft het een wervelend beeld van de manieren waarop kennis werd uitgewisseld of verborgen gehouden in de late zeventiende eeuw. Voor de deelnemers, die zich vooral met de feitelijke, wetenschappelijke kant van dit soort verhalen bezighouden, was het een prikkelende afsluiting aan het congres, die eens te meer aangaf dat de vroegmoderne kenniseconomie ook een heel narratief karakter kan hebben.

– Wouter Klein

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.