Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#archieven
#kolonialisme
#recht
#Tweede Wereldoorlog
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
Gepubliceerd op 27-01-2017

Verslag: Nooit Meer Auschwitz Lezing 2017 door Timothy Snyder

Jaarlijks organiseert het Nederlands Auschwitz Comité in samenwerking met het NIOD en de Sociale Verzekeringsbank de Nooit Meer Auschwitz Lezing. Deze vindt altijd plaats rond Holocaust Memorial Day op 27 januari, de dag waarop in 1945 het Rode Leger het kamp Auschwitz bevrijdde. Aan het geven van de lezing is een eerbetoon verbonden: de Annetje Fels-Kupferschmidt-onderscheiding. Deze is bedoeld voor hen die zich verdienstelijk maken voor het realiseren van de doelstellingen van het Comité. Dit jaar was de Amerikaanse hoogleraar Timothy Snyder gevraagd om de lezing te houden.

Oost-Europa
Voordat de hoofdgast aan het woord kwam, sprak NIOD-onderzoeker Karel Berkhoff een laudatio uit waarin hij de verdiensten van Snyder uiteenzette. Na 1989 ontwikkelde Snyder een fascinatie voor Oost-Europa die tot op de dag van vandaag voortduurt. Hij schreef drie biografen over markante Oost-Europeanen, die zich inzetten voor nationale zelfbeschikking van bijvoorbeeld de Oekraïners. In The Reconstruction of Nation onderzocht hij vier eeuwen natievorming in de Pools-Litouwse Gemenebest, wat grotendeels overlapt met het huidige Polen, Litouwen, Oekraïne en Wit-Rusland.

Bloodlands
Ongeveer hetzelfde geografische gebied is het onderwerp van zijn doorbraakstudie Bloodlands, die meer dan dertig vertalingen telt en waarvoor Snyder talloze prijzen ontving. In dit boek betoogt Snyder dat de Holocaust zoals hij herdacht en bestudeert wordt slechts een deel van het verhaal betreft. De nadruk ligt te veel op de gebeurtenissen in Duitsland, terwijl slechts drie procent van de Joden die in de Holocaust stierven Duits sprak. Verreweg de meeste slachtoffers kwamen uit het gebied – en werden gedood in het gebied – dat hij de Bloodlands noemt.

Auschwitz als symbool voor de Holocaust vertroebelt volgens Snyder het zicht op het grotere geheel. De twee grootste slachtoffergroepen, de Poolse en de Sovjet-Joden werden vermoord in de Aktion Reinhard (Belzec, Treblinka, Sobibor) of doodgeschoten op plekken als Babi Jar, een ravijn net buiten Kiev waar meer dan 33.000 Joden vermoord werden, en andere plekken waarvan we de namen niet meer kennen. Dat Auschwitz zo bekend is, komt door het relatief hoge aantal overlevenden. Het kamp was naast vernietigingskamp namelijk ook een werkkamp.

Black Earth
Snyders lezing baseerde zich op zijn jongste boek Black Earth. Hierin probeert hij te verklaren waarom de Joden juist in de Bloodlands vermoord werden. Geheel in lijn met zijn missie ‘to turn the numbers back into people’ start hij met een schets van het leven van de Poolse Jodin Irena Lipszyc. Na de Duitse inval in Polen in september 1939 vluchtte ze oostwaarts, niet wetende dat Oost-Polen twee weken later als gevolg van het Hitler-Stalinpact onder Sovjetbestuur zou staan. In juni 1941 veranderde de situatie opnieuw toen de Wehrmacht de Sovjet-Unie binnenviel en het gebied waar Irena naartoe gevlucht was bezette.

Volgens Snyder is het de ervaring van een dubbele bezetting – eerst door de Sovjets en dan door de nazi’s – die de Holocaust mogelijk maakte. Doordat twee keer een staat en zijn instituties vernietigd werden, ontstond een ‘staatloze zone’ waarin massamoord uitvoerbaar werd. Instituties en bureaucratie stonden tussen de Joden en de dood in. Zo kan het dat ín Frankrijk meer Poolse dan Franse Joden slachtoffer van de Holocaust werden. De laatste groep werd beschermd door hun staatsburgerschap. Daarom werden de West-Europese Joden eerst naar Oost-Europa gedeporteerd alvorens ze vermoord konden worden. In de staatloze zone waren alle instituties uitgewist en konden de Duitsers doen wat ze wilden.

Lessen
Irena overleefde de oorlog, omdat ze geholpen werd door een man die zich zijn leven lang tegen autoriteit verzet had, maar hij was een uitzondering. Volgens Snyder is dit geen opbeurende gedachte, maar biedt het wel een les. Omdat de meeste onder ons niet hetzelfde als deze man zouden doen, is het belangrijk na te denken over hoe we ons kunnen wapenen tegen een herhaling van de geschiedenis. Snyders werk als historicus én als publieke intellectueel bieden hier de handvatten voor. De onderscheiding die hij na zijn rede uitgereikt kreeg is daarom van harte verdiend.

 

Koen Smilde

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.