Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 01-05-2015

Verslag: Taal en geschiedenis From below

Op vrijdag 24 en zaterdag 25 april vond aan de Vrije Universiteit Brussel het interdisciplinair colloquium Language and history from below plaats. Historici en taalkundigen kwamen in Brussel bijeen om te praten over een thema dat in beide disciplines in recente jaren aan invloed heeft gewonnen: het gebruik van unieke persoonlijke documenten als dagboeken en brieven om de individuele ervaring van het verleden en het taalgebruik van de lagere sociale klassen in de samenleving te beschrijven.

Vergeten stemmen uit het verleden

De vrijdag werd geopend met masterclasses van Martin Lyons (Universiteit van New South Wales) en Stephan Elspaß (Universiteit Salzburg). Lyons wees erop dat de geschiedenis van de ‘gewone man’ tot voor kort overwegend in anonieme en collectivistische termen was beschreven, met een nadruk op politiek en ideologisch activisme. De nieuwe benadering from below, die zich baseert op documenten uit de grassroots van de samenleving, stelt zich daarentegen ten doel de individuele ervaring van de historische verandering te reconstrueren. De reconstructie van deze vergeten en genegeerde stemmen uit het verleden wordt onder meer mogelijk gemaakt door de explosie van persoonlijke, handgeschreven brieven die het gevolg was van grootscheepse migratiepatronen en gewapende conflicten in Europa vanaf de negentiende eeuw.

De taal van brieven

Elspaß benadrukte dat de traditionele taalgeschiedenis zich overwegend baseert op gedrukte ambtelijke en literaire teksten, dat wil zeggen op het formele taalgebruik van een kleine, overwegend mannelijke elite. Daardoor wordt een beeld geschetst van relatief uniforme, nationale talen, dat in contrast staat met de door sociale en regionale verschillen ingegeven heterogeniteit die het taalgebruik door de geschiedenis heen kenmerkte. Door de focus te verleggen naar taalgebruikers uit de lagere sociale klassen en teksttypen uit de private sfeer, hoopt de taalgeschiedenis from below deze heterogeniteit van het taalgebruik in kaart te brengen en tot uitgangspunt van de taalgeschiedenis te maken.

Onderzoek From below

Op de zaterdag was het de beurt aan jonge en meer ervaren onderzoekers om hun eigen onderzoek vanuit een from below-perspectief te presenteren. Dat leverde een aantal innovatieve benaderingen op, zoals Tim Hitchcocks (Universiteit van Sussex) driedimensionale reconstructie van een negentiende-eeuws rechtbank om de audiovisuele ervaring van deelnemers aan het rechtsproces in kaart te brengen. Maar centraal stonden ook hier de persoonlijke brieven, dagboeken en gedichten van gewone mensen. Brieven van soldaten, van zeelieden, van vondelingen en van jonge delinquenten passeerden de revue, en wierpen nieuw licht op processen van identiteitsvorming, politieke bewustwording en taalverandering.

Epistolaire geletterdheid

De nadruk op het gebruik van handgeschreven brieven leidde niet alleen tot inhoudelijke en taalkundige analyses, maar ook tot reflectie op de culturele praktijk van het briefschrijven. Wat was de functie van de brief in de samenleving? Hoe leerde men taal, schrijven en briefconventies? Een antwoord op dergelijke vragen naar wat Lyons de ‘epistolaire geletterdheid’ noemde, is onmisbaar voor een juiste interpretatie van taal en verleden in het gebruik van persoonlijke brieven in historisch en taalkundig onderzoek from below.

Grenzen van taal en geschiedenis

Uit de verschillende bijdragen aan het colloquium bleek dat het niet eenvoudig was historische en taalkundige perspectieven met elkaar in overeenstemming te brengen. Verschil in belangstelling, in conceptuele kaders  en in methodologische principes verhinderde de totstandkoming van een daadwerkelijk interdisciplinaire benadering from below. In het medium van de persoonlijke brief vinden beide disciplines evenwel een gemeenschappelijk object van onderzoek. Voor het in kaart brengen van de brief als talig en historisch verschijnsel zullen historici en taalkundigen in de toekomst moeten blijven zoeken naar een gedeeld interpretatiekader.

Bob Schoemaker (LUCL, Leiden University)

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.