Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 12-05-2015

Verslag: Uitgelezen. Over boekdrukkunst, boeken en lezen

In Museum Gouda is van 15 februari tot en met 17 mei 2015 in vier zalen de tentoonstelling Uitgelezen te zien. Wat precies de aanleiding was voor deze tentoonstelling, is niet duidelijk, maar een tentoonstelling over boeken past uitermate goed bij Gouda. Daar immers drukte Geraert Leeu in het laatste kwart van de 15e eeuw als een van de eersten boeken in het Nederlands.

De eerste zaal vertelt dan ook het verhaal over deze drukker en zijn inventiviteit. Leeu gebruikte onder andere titelpagina’s en houtsneden om zijn boeken aantrekkelijker te maken voor het kopende publiek. Naast enkele van Leeus drukken zijn enige handschriften te zien, die duidelijk maken hoezeer gedrukte boeken in een bestaande traditie staan en tegelijk het boek veel toegankelijker maakten.

Voor elk van de vier zalen is een gastcurator aangetrokken. De zaal over Leeu is door Jan Willem Klein van Streekarchief Midden-Holland ingericht. Ter gelegenheid van de tentoonstelling publiceerde hij ook een (reeds in 2013 gehouden) lezing onder de titel Vernieuwing en verrassing. De vroege boekdrukkunst in Gouda. Daarin stelt hij enkele nieuwe hypothesen over Leeu en zijn netwerk en over Leeus nalatenschap aan de Collatiebroeders, die na Leeus vertrek uit Gouda naar Antwerpen de drukpers gingen hanteren. Het boekje is verrijkt met illustraties van boeken die op de tentoonstelling zijn te zien en vormt dus een begeleidend werk, maar voor de overige drie zalen is er niet zo’n werk beschikbaar. Dat maakt de tentoonstelling wat onevenwichtig, en die onevenwichtigheid zit ook in het gegeven dat er twee zalen aan de Goudse drukgeschiedenis zijn gewijd – de tweede zaal gaat over 16e- en 17e-eeuwse drukkers – en twee zalen aan twee heel andere onderwerpen binnen het thema lezen, namelijk de toekomst van het gedrukte boek en schilderkunst die gewijd is aan het onderwerp lezende personen.

Om verder te gaan op de drukgeschiedenis van Gouda: die is in de tweede zaal onder de titel ‘De strijd om de inhoud van het boek’ door de historicus Paul Abels gepresenteerd als een wisseling van de wacht: een vrij tolerante houding ten opzichte van het gedrukte boek ging over in die van beknotting door protestantse overheersers. Erasmus heeft als mogelijke boreling van Gouda een speciale plaats in het geheel van de tentoonstelling. In 1594 ontstond de Librije van Gouda, waarin de boeken uit de ontmantelde katholieke kerken en kloosters werden opgenomen, maar die geleid werd door protestantse bestuurders.

De derde zaal is ingericht door Petra Luijkx, conservator van Museum Meermanno | Huis van het Boek en toont de toekomst van het gedrukte boek, die in haar visie is gelegen in het luxe of mooi uitgegeven boek. In deze zaal is een flink aantal boeken in te zien en door te bladeren, waar de oude boeken in de eerste twee zalen uiteraard achter glas of, zoals dat in die tijd zelf gebeurde, aan de ketting liggen. De vierde zaal, ten slotte, is onder de titel ‘Het genot van het lezen’ door Maurice Wery van Museum Gouda gevuld met overwegend 19e-eeuwse schilderijen met voorstellingen van lezende mensen. Ik zou hierbij willen schrijven ‘en het genot van het kijken’, want er zitten prachtige doeken tussen, zoals het liggend naakt van Isaac Israels. De visuele ervaring wordt aangevuld met een andere zintuiglijke ervaring: via de aanwezige koptelefoons is het mogelijk te luisteren naar mensen die voorlezen uit contemporaine teksten.

Hoewel de tentoonstelling wat onevenwichtig is, is zij naar mijn mening wel charmant. Terwijl ze voor sommige bezoekers als een samenraapsel zal overkomen, zullen liefhebbers van boeken genieten van de pareltjes die de verschillende invalshoeken hebben opgeleverd. In combinatie met de overige zalen in de vaste opstelling van het museum – de geschiedenis van Gouda wordt in een naastgelegen zaal met een grote maquette van de 16e-eeuwse stad verteld en een andere ruimte is zo ingericht dat de bezoeker zich in het depot van het museum en tussen de schatten uit het verleden waant – krijgt de bezoeker een indruk van de rijke Goudse geschiedenis. Wat ik een gemis vind is een brochure over de tentoonstelling; behalve de lezing van Jan Willem Klein over Leeu is er geen tekst beschikbaar gesteld over de geschiedenis van de Librije. Een vriendelijke medewerker vertelde mij het een en ander over de verschillende plekken in de stad en hun rol in de Goudse drukgeschiedenis, zodat de dingen die ik op de bijschriften had gelezen tijdens een stadswandeling op hun plek vielen.

Suzan Folkerts (Rijksuniversiteit Groningen)

Suzan Folkerts
Suzan Folkerts is sinds 2017 conservator handschriften en oude drukken van de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Zij studeerde Geschiedenis en Mediaevistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 2010 aan dezelfde universiteit op een proefschrift over de handschriftelijke overlevering en het publiek van het dertiende-eeuwse heiligenleven van Christina Mirabilis van Sint-Truiden. Vervolgens verrichtte zij onderzoek naar de lezers van middeleeuwse Nederlandse Bijbelvertalingen in het ERC-project 'Holy Writ and Lay Readers'. In 2013 verwierf zij een Veni-subsidie van NWO voor het project 'From monastery to market place' ofwel 'Het Evangelie op de markt' over het publiek en het gebruik van de eerste gedrukte Nederlandse Bijbels.
Alle artikelen van Suzan Folkerts
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.