Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 23-12-2016
Door Joel Ebeltjes

Waarom zijn wij bang voor wetenschappers?

Of het nu om het creëren van een monster, het uitvoeren van testen op mensen, of het vernietigen van de aarde gaat; wetenschappers komen er in populaire verhalen meestal niet goed vanaf. Deze beeldvorming heeft effect op hoe leken over wetenschap denken.

Euforie over- én de angst voor wetenschap zijn altijd hand in hand gegaan. Aan de ene kant worden verbeteringen die nieuwe uitvindingen brengen toegejuicht, maar aan de andere kant zijn mensen bang voor het onbekende dat de wetenschapper zichtbaar wil maken. Volgens de Amerikaanse auteur Roslynn Haynes komt dit omdat wetenschappers in populaire boeken, films en games vaak als gevaarlijke maniakken worden neergezet. Zelf geeft ze in haar publicatie, From alchemy to artificial intelligence: stereotypes of the scientist in Western literature, verschillende stereotypen van wetenschappers waar we allemaal bang voor zijn. Omdat in de deze week verschenen BMGN (ook te lezen in Open Access) de persona van de wetenschapper centraal staat, worden in deze blog klassieke en hedendaagse populaire verhalen die het algemene beeld van wetenschappers bepalen naast elkaar gezet.   

Evil alchemist
De evil alchemist zoekt naar rijkdom. Haynes geeft het voorbeeld van de zoektocht naar de ‘Steen der wijzen’, waarmee materialen in goud kunnen worden veranderd, ziektes genezen en daarnaast zou de steen ook garant staan voor een lang leven. Oftewel: de zoektocht naar superieure kennis, zoals deze ook centraal staat in het verhaal Faust, een oude legende die later werd herschreven door Johann Wolfgang von Goethe. Faust verkoopt zijn ziel aan de duivel in ruil voor superieure kennis. Hij kan hier een tijdje van genieten, totdat de duivel met de afrekening komt. 

Foolish scientist
De foolish scientist is zo met zijn onderzoek bezig dat hij zichzelf vergeet de verzorgen. Opvallend is dat deze wetenschappers vaak in jeugd- en kinderfilms voorkomen. Het bekendste voorbeeld is misschien wel Willy Wortel, die in het tijdschrift Donald Duck vaak geniale uitvinden doet, maar daarbij zichzelf en anderen vaak in de problemen brengt.  

Inhuman researcher
Wetenschappers kunnen een dubbele moraal hebben. Om de mensheid van dienst te zijn verliezen ze zich zo in hun werk, dat ze kennis belangrijker vinden dan een mensenleven. Een voorbeeld hiervan is Dr. Catherine Halsey in de populaire franchise Halo. In de serie, die zowel uit boeken als games bestaat, doen wetenschappers een poging supersoldaten te creëren die de orde in de menselijke ruimtekoloniën moeten bewaren. In het project wordt er onder andere geëxperimenteerd op kinderen, die zowel psychisch als mentaal grote onethische beproevingen moeten doorstaan. 

Scientist as adventurer
In deze categorie staat het overwinnen van de natuur door ratio centraal. Vooral in de romantische tijd was de vertelling van wetenschappers die de natuur op de knieën dwongen erg populair. Echter kan het ook flink mis gaan als mensen voor God proberen te spelen, zo blijkt ook uit de klassieker Frankenstein van Mary Shelley. Victor Frankenstein creëert een monster dat uiteindelijk een spoor van lijken achterlaat omdat hij zich nergens geaccepteerd voelt. Niet echt een positieve bijdrage voor de mensheid dus.  

Mad, bad, dangerous scientist
Volgens Haynes is deze soort wetenschapper slecht en heeft hij de intentie om de leefwereld in het verhaal te vernietigen. Vooral in science-fiction films is deze vertelling populair. Een goed voorbeeld hiervan zijn de Star Wars-films. In laatstgenoemde filmserie kan een Death Star een hele planeet vernietigen. En in Star Wars: Episode VII – The Force Awakens (2015) worden er zelfs meerdere planeten vernietigd door de Starkiller Base. Hier staat misschien dan geen wetenschapper centraal, wel laat het zien wat wetenschap voor verschrikkelijks kan doen.

Helpless scientist
Veel wetenschappers hebben goede intenties, maar sommigen verslikken zich in hun eigen onderzoek met alle gevolgen van dien. Een goed voorbeeld hiervan is de film Rise of the Planet of the Apes (2011). In zijn zoektocht naar een middel dat alzheimer kan genezen, creëert wetenschapper Will Rodman een virus dat bijna de gehele mensheid vernietigt. Een ander beroemde vertelling is de Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde waar wetenschapper Henry Jekyll een experiment uitvoert met het scheiden van zijn goede en slechte natuur. Zijn slechte kant doet zulke slechte dingen dat de goede kant van de wetenschapper niet meer met zichzelf kan leven en zelfmoord pleegt. 

Noble scientist
De meeste wetenschappers hebben gelukkig het beste voor met de wereld. Haynes maakt in haar beschrijving van de nobele wetenschapper gebruik van vier speerpunten, opgesteld door de Britse filosoof Francis Bacon: internationaal, open kennis, team research en bezigheden die de gemeenschap goed doen en niet schaden. Maar ook nobele wetenschappers hebben met weerstand te maken. Een goed voorbeeld hiervan is terug te lezen in het artikel ‘Il importe d’établir une distinction entre la dissection et l’autopsie’, lijken en medische disciplinevorming in laatnegentiende-eeuws België  van Tinne Claes en Pieter Huistra, dat eerder dit jaar in BMGN werd gepubliceerd. In het België van eind negentiende eeuw kampten universiteiten en ziekenhuizen met een lijkentekort, waardoor het erg lastig werd praktijklessen in anatomie te geven. Veel Belgen zagen niets in deze wetenschappelijke tak. De doctoren die de dissectie of autopsie uitvoerden, werden vaak vergeleken met slagers die geen eerbied hadden voor het menselijk lichaam. De angst om als dode in de handen van grijpgrage wetenschappers te vallen is niet helemaal uit de lucht gegrepen. Verhalen als die over Faust en het monster van Frankenstein waren toen al populair.

Weet u zelf nog een wetenschapper uit een boek, film of game die in één van deze categorieën geplaatst kan worden? Laat het ons dan weten in de reacties.  

Star Wars koestert zijn verleden
Door Christi Klinkert
Een oordeel over goed of fout mag nooit een einde zijn, enkel een begin
Door Jelle Plesman
Machtige archieven
Door Maartje van de Kamp
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.