Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 01-07-2016
Door Erik de Lange

Wat is een zeeman? (2) Stereotypen voorbij goed en kwaad

De tentoonstelling ‘The Ultimate Sailor’ in het Scheepsvaartmuseum laat uitstekend zien dat wie een held is en wie een schurk even wisselvallig is als het deinen van de zee.

Na anderhalf jaar promoveren op piraten heb ik alle grappen inmiddels wel gehoord. De nautische kreten als begroeting, de gevatte verwijzingen naar Johnny Depp en consorten, het informeren naar mijn veronderstelde papegaai: ze zijn net zozeer onderdeel geworden van mijn promovendibestaan als de verweerde archiefstukken en mijn uitdijende cafeïneverslaving. De grappen over houten benen en ontbrekende baardgroei klinken inmiddels wat hol in de oren, maar die piratenbeelden hebben ook wat voordelen. Je kunt brak of schromelijk laat op kantoor verschijnen en altijd in het zwart gekleed gaan, als onderzoeker van de archetypische ‘bad ass’ kom je er goed mee weg.

Stereotypen over zeelui zijn zo’n onderdeel van mijn dagelijks leven geworden dat beeld en bronmateriaal nog weleens in elkaar dreigen over te lopen. De uitnodiging van mede-correspondent Liesbeth Sparks om samen de opening van de tentoonstelling ‘The Ultimate Sailor: under construction’ in het Scheepsvaartmuseum te bezoeken kwam daarmee als geroepen. Voor een avondje deconstructie van archetypen was ik best te porren. Noem het beroepsdeformatie, maar bij het doorkruisen van de museumzalen kon ik niet anders dan zoeken naar beeldvorming over helden en schurken en de spanning daartussen. In tijden van ‘existentiële dreigingen’ en ‘aartsvijanden’ hebben de stereotypen over zeerovers en scheepshelden ook bredere relevantie.

‘Ahmali’ uit de serie ‘The “real” Somali pirates’ van Jan Hoek, tot 29 september in het Scheepvaartmuseum
‘Ahmali’ uit de serie ‘The “real” Somali pirates’
van Jan Hoek, tot 29 september in het Scheepvaartmuseum

The ‘real’ Somali pirates
Een van de vier projecten die in de tentoonstelling bijeengebracht zijn vaart recht af op de kwestie van de schurk als stereotype. In zijn fotoreeks ‘The “real” Somali pirates’ laat Jan Hoek het carnavaleske eindpunt zien van de heilloze zoektocht naar de authentieke piraat. Toen overvallen in de wateren rond Somalië de ‘terugkeer’ van de ‘echte’ piraten leken in te luiden rees gelijk de vraag naar beeldmateriaal. De werkelijkheid bleek echter iets weerbarstiger en de situatie op de grond in Somalië scheen Westerse journalisten toch eerder toe als gevaarlijk dan spannend. De meeste nieuwsjagers namen daarom de wijk naar buurland Kenia om in de Somalische gemeenschap daar te zoeken naar piraten. Inmiddels is bekend waar deze jacht toe leidde: een hele hoop mannen die zich voordeden als piraat en hun verhaal verkochten aan gretige afnemers.

Om de kunstmatigheid van de hele nieuwsindustrie rond Somalische zeerovers extra vet aan te zetten heeft Jan Hoek de bekendste van deze ‘neppiraten’ opgezocht en ze op een casting call laten verschijnen. Door de zaal klinken de ‘audities’ die hij afnam, amper hoorbaar onder een vermangelde soundscape van epische filmmuziek – een beetje alsof Tim Hecker met schuurpapier langs de soundtrack van ‘Master and Commander’ is gegaan. Aan de wanden hangen foto’s waarop de zogenaamde piraten zich verkleed hebben zoals ze verwachten in de Westerse media verbeeld te worden.

‘Bashir’ uit de serie ‘The “real” Somali pirates’ van Jan Hoek, tot 29 september in het Scheepvaartmuseum
‘Bashir’ uit de serie ‘The “real” Somali pirates’
van Jan Hoek, tot 29 september in het Scheepvaartmuseum

De mannen hebben zich met getrokken wapens, verwilderd haar, Guccishirts en bosjes qat laten fotograferen, wat goed laat zien hoe het stereotype beeld van de piraat een vermenging is van angst en geromantiseerde fascinatie. Voor Bashir, de oudste van de ‘neppiraten’, is dit verkleden echter de grap voorbij. Hij wordt door zijn optreden in een Deense ‘documentaire’ nu daadwerkelijk gezocht als strafbare misdadiger en heeft zich daarom maar op de meest overdreven manier uitgedost – inclusief ooglapje en papegaai.

Verwaterde beelden
De zeeschurk is in de fotoserie van Jan Hoek een rol die met een bijpassend kostuum komt: met de juiste attributen kan iedereen als piraat gezien worden. Wie vriend is en wie vijand heeft met perceptie te maken, dat is niet zo’n opzienbarend punt. De werkelijke zeggingskracht van Hoeks werk zit hem in het aanstippen van de consequenties die aan dit rollenspel hangen, zoals in het geval van Bashir. De zoektocht naar een bevestiging van het dominante piratenbeeld schept weliswaar financiële mogelijkheden voor ‘neppiraten’ – niet alleen Disney weet de stereotypen uit te melken. Tegelijkertijd is de rolverdeling echter duidelijk: de machtigen definiëren wie piraat zijn, anderen rest het uitdragen en opvoeren van de schurkenrol.

De schurk en de held: het zijn twee labels die behoorlijk vastklevend zijn, wat in weer en wind op open zee eigenlijk merkwaardig is. Uiteindelijk is op het water alles in beweging en blijkt uit zicht van de kust veel onduidelijk en onzeker: internationaal recht, jurisdictie en territoriale claims bijvoorbeeld. Het videowerk ‘All is Lost’ van Koen Hauser toont dat op zee ook ‘types’ en rollen verwateren en vervloeien: een model dat op het ene moment nog als starre officier op het scherm verschijnt duikt een paar seconden later als drenkeling op.

Zeehelden lijken stevig verankerd op hun sokkels en zeeschurken lijken vastomlijnd in hun rolomschrijving, maar de onzekerheid van het leven op zee toont dat dit helemaal niet zo is. Wie als ‘erfvijand’, ‘existentiële dreiging’ of ‘held’ gezien wordt verandert door de tijd. Wie ‘The Ultimate Sailor’ bezoekt raakt wellicht geïnspireerd om die kritische omgang met stereo- en archetypen ook voorbij ‘de zeeman’ toe te passen.

Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.