Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#erfgoed
#scheepvaart
#onderwijs
#archieven
#kolonialisme
#Tweede Wereldoorlog
#recht
#gender
#inclusiviteit
#slavernij
#natuur en milieu
Gepubliceerd op 21-12-2016
Door Marieke Oprel
Marieke Oprel

Weinachtsplätzchen, Sehnsucht en Fachwerkhäuser

De afgelopen twee weken was ik in de Duitse stad Schwäbisch Hall, voor een cursus “Deutsche Sprache und Kultur”. Tijdens de kennismakingsronde op dag 1 van de cursus bleek ik zo ongeveer de enige West-Europeaan te zijn. Drie Indiërs, twee Amerikanen, een Braziliaanse, een Taiwanese: de cursisten bleken van over de hele wereld naar Schwäbisch Hall gereisd te zijn om zich in de Duitse taal en cultuur te verdiepen.

Opmerkelijk was de manier waarop ons de “Duitse” cultuur onderwezen werd. Het programma stond werkelijk bomvol met culturele activiteiten, maar steeds weer werd er voornamelijk nadruk gelegd op de regionale cultuur. Uitvoerig werd ons de geschiedenis van de stad Schwäbisch Hall verteld, zowel door de gids als door onze docente. We maakten met diverse tradities kennis, zoals Plätzchen bakken (kerstkoekjes) en gingen op excursie naar een marionettentheater, een violenbouwer en Heidelberg.

De reformatie en Goethe waren terugkerende thema’s, de geschiedenis van de twintigste eeuw werd doorgaans genegeerd. Woorden als “Naziverbrechen” en “Aufarbeitung” werden zo snel uitgesproken dat de meeste cursisten ze niet verstonden. Enkel bij de bespreking van het Deutschlied van Maybepop stonden we stil bij de pijnlijke geschiedenis van Duitsland. Dit door vier heren op de melodie van “Deutschland über Alles” a capella gezongen lied benoemt hoe ook voor de huidige Duitse jongeren het Naziverleden nog altijd doorwerkt:

“Deutsch bin ich nicht, weil ich ’s wollte. Sondern weil ’s nun mal so kam. Nichts, worauf man stolz sein sollte. Ich empfinde eher Scham. Denn die Nazischmach, hallt noch lange nach. Schuld is eine schwere Last. Würd ich Deutschland lautstark loben, dann steckt man mich womöglich in den Knast…”

En inderdaad, bij de lerares en de mensen die ik sprak in de verschillende cafés en Konditoreien bespeurde ik dat het nog altijd not done schijnt om Duitsland te loven. Vandaar de vlucht in het verleden, een tijd van dichters, denkers en muzikanten, van vakwerkhuisjes en barok.

Maar natuurlijk eindigt het Deutschlied niet in mineur. Uiteindelijk concluderen de heren dat Duitsland “schon echt o.k. ist”. Want, “man kann seine Meinung sagen, Freiheit tut hier keinem weh.” Denkend aan Wilders, de discussie over vrijheid van meningsuiting in Nederland, riep het lied diverse vragen bij mij op. Hoe zit dat in Duitsland, met Merkel, de vluchtelingensituatie, de positie van Duitsland in Europa, eindeloos bombardeerde ik de mensen op het Goethe Instituut met vragen over de Duitse cultuur anno 2016.

Maar mijn internationale vrienden, slechts vagelijk bekend (en nog minder geïnteresseerd) met de thematiek die ik probeerde aan te snijden, spraken liever over de Kelten die de zoutbronnen in Schwäbisch Hall ontdekt hebben. Over Johannes Brenz, die als zuid-Duitse Luther in het Reformatiejaar een exportproduct is. En over wat Goethe nu precies met Sehnsucht bedoelde. Enkel mijn vraag naar wat het Duitse woord van het jaar (Postfaktisch) nu precies betekent, leverde bijval op.

Struinend tussen de potloden met filosofische teksten en de rood groen gouden Weihnachtssmuck werd het me na een week cursus plotseling duidelijk hoe zeer ik door mijn PhD onderzoek eigenlijk gefocust ben op de geschiedenis van Duitsland in de 20e eeuw. Ik zie overal ‘grenzen’: geografische, culturele, letterlijke en figuurlijke grenzen, en denk constant in termen van ‘citizenship’ en ‘belonging’. Niet dat ik vergeten was hoe rijk en mooi de geschiedenis van Duitsland voor 1871 eigenlijk is. Met een moeder die vaak citaten van Goethe citeert is dat bijna onmogelijk. Maar ik was misschien wel een beetje doorgeschoten met mijn neiging alles conceptueel te framen en historisch te duiden. Ja, Duitsland is het land waar Hitler aan de macht kwam, waar de Nuremberger wetten werden aangenomen, waar een muur gebouwd werd die pas decennia later viel, waar de Stasi actief was en waar Angela Merkel (nog) Bondskanselier is. Het is het land waar mensen “Staatsangehorigkeit” hebben – een begrip dat zich zo moeilijk vertalen laat en dat in mijn onderzoek centraal staat. Het land waar de nationale identiteit multicultureel is en vol regionale verschillen in tradities, dialecten en gewoonten. Maar ik kan niet anders dan concluderen dat het absoluut verrijkend was om twee weken lang enkel en alleen over één stad te horen. Om even met microgeschiedenis ‘beschäftigt zu sein’ en iedere dag een andere Duitse lekkernij te proberen. Om even te vergeten dat er (ooit) een boek geschreven moet worden, en vooral veel grammaticaoefeningen te maken.

Natuurlijk hebben de vele gesprekken met mijn internationale mede-cursisten tot nieuwe inzichten geleid. Ik kan het niet nalaten verder te reflecteren over hoe het kan dat mensen overal ter wereld Duitse wortels hebben en zich interesseren voor de taal en cultuur van hun (voor)ouders. Dat de Duitse taal en cultuur over grenzen gaat, van steden, regio’s en landen, en dat mensen hun identiteit aan hun eigen taal en cultuur als ook aan de Duitse taal en cultuur kunnen (en willen) ontlenen – zoals dit ook gegolden heeft voor de mensen die in mijn PhD centraal staat. Daarnaast is hopelijk mijn Duits nu dusdanig verbeterd dat ik theoretische teksten in het Duits beter ontleden kan. Vermoedelijk vergt het nog een paar cursussen voor ik daadwerkelijk zelf academische teksten in het Duits zal kunnen schrijven. Maar ach, dan reis ik komend jaar gewoon weer af naar Schwäbisch Hall of een andere liefelijke stad.

Marieke Oprel
Marieke Oprel is als promovendus verbonden aan de Vrije Universiteit (VU) en het Duitsland Instituut (DIA) in Amsterdam. Ze is voorzitter van Jong KNHG.
Alle artikelen van Marieke Oprel
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Word lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.