Historici.nl





#opstand
#cultuur en kunst
#politiek en bestuur
#maatschappij
#wetenschap en techniek
#oorlog en krijgsmacht
#economie en financiën
#kerk en religie
#overzeese gebieden
#scheepvaart
#onderwijs
#erfgoed
#recht
#kolonialisme
#archieven
#Tweede Wereldoorlog
#slavernij
#Gender
Gepubliceerd op 22-08-2017

Wie maakt er ‘misbruik’ van de geschiedenis? Over historici, politici en wat ze gemeen hebben.

Historici verwijten politici een gebrek aan historisch besef. In juli verscheen het rapport  ‘Geschiedenis in de politiek’ over de bijeenkomst die de KNHG-werkgroep Beroepsethiek afgelopen maart organiseerde naar aanleiding van de Tweede Kamerverkiezingen. Uitspraken over geschiedenis van politici zijn voornamelijk emotioneel en losgezongen van de historische werkelijkheid, zo werd hen tijdens deze bijeenkomst door historici verweten. Zo’n nostalgische omgang met het verleden zou de weg naar de toekomst blokkeren, omdat er geen grote verhalen meer verteld worden die het verleden daarmee verbinden.

Ik denk dat het te eenvoudig is om politici als enige ‘schuldige’ aan te wijzen voor deze post-truth politiek, waarin de (historische) waarheid niet langer een vaststaand gegeven is. Historici erkennen zelf dat de waarheid relatief is, gebonden aan ruimte en tijd, en dat iedere interpretatie slechts uitdrukking geeft aan een eigen perspectief – dat ligt nu eenmaal in de aard van hun discipline. Historici staan niet los van de maatschappij, zij zijn er onlosmakelijk mee verbonden. Ze ondergaan dezelfde gebeurtenissen, indrukken en gevoelens als hun tijdgenoten. Het is aan de historici om die processen in zichzelf en in hun werk te herkennen, om zodoende iets over de maatschappij en haar omgang met het verleden te kunnen zeggen.

Wat verwijten historici de politici nu precies?
Ten eerste zouden politici alleen een beroep doen op het verleden om hun standpunten in het heden te verantwoorden, dus zonder rekening te houden met de historische context. Ten tweede zouden politici voorbij gaan aan de ‘plaats’ van het heden in de geschiedenis als proces:  het heden wordt dus niet gesitueerd in een verhaal dat van het verleden naar de toekomst loopt. Het eerste verwijt gaat over onze omgang met de geschiedenis als historische werkelijkheid (de representatie van de geschiedenis in het heden), terwijl het tweede verwijt gaat over onze rol in de geschiedenis als historisch proces (de situering van het heden in de geschiedenis als verhaal). Wat mij opvalt is dat historici hier kritisch zijn tegenover een vermeende verandering in het hedendaagse historisch bewustzijn, die juist het resultaat is van een nihilistische erfenis die haar oorsprong kent in de geschiedwetenschap zelf.

Het verleden biedt geen garanties voor de toekomst
De gedachte dat er niet één waarheid is, zoals Nietzsche betoogde, heeft een grote invloed gehad op alle waarden die een richtsnoer vormen voor het leven en de geschiedenis. Het betekende onder meer het einde van de opvatting van de geschiedenis als proces van morele vooruitgang, waarbij het geloof in een betere toekomst ons handelen in het heden legitimeerde. ‘De geschiedenis’ viel in de twintigste eeuw uiteen in een oneindige veelheid aan ‘geschiedenissen’ die niet langer in een enkel, alles overkoepelend narratief konden worden ondergebracht. Een wit voetje halen bij de geschiedenis – datgene doen wat later ‘historisch juist’ zal blijken te zijn – bleek onmogelijk geworden, omdat het niet langer te overzien was wat over honderd (laat staan over tien) jaar als ‘juist’ zal worden gezien. Het verleden bood geen garanties meer voor de toekomst.

Een veelheid aan verledens
Hierdoor veranderde ook onze houding ten opzichte van het verleden. De geschiedenis als universeel en rationeel verhaal dat richting geeft aan ons handelen, moest plaats maken voor een veelheid aan verledens die in brokstukken aan het heden werden overgeleverd. Iedereen pakt uit het verleden wat hij pakken kan, wat hem goed uitkomt, om zijn eigen positie in het heden kracht bij te zetten. Dat resulteert vandaag de dag in een haast obsessieve aandacht voor herinnering, erfgoed en historische identiteit. In het verleden wordt gezocht naar datgene wat we in onze verwachtingen van de toekomst zijn verloren: een betere tijd. Geschiedenis verandert daarmee in een psychologisch instrument in de overlevingsstrijd van collectieven en partijen.

Verlangen naar een verdwenen historische cultuur
Door kritiek te uiten op het historische bewustzijn van hedendaagse politici maken historici zich schuldig aan hetzelfde ‘misbruik van de geschiedenis’ dat zij bij de politici signaleren. De verwijten die zij politici maken, leggen een nostalgisch verlangen bloot naar een verdwenen historische cultuur: naar een tijd waarin de waarheid nog toetsbaar was en de geschiedenis nog van directe waarde was voor de toekomst. Een tijd waarin het beroep van de historicus nog algemeen aanzien genoot in de maatschappij en je niet schaapachtig aangekeken werd wanneer je vertelde dat je geschiedenis studeerde.

De parallelsessie ‘Ethische dilemma’s: post-truth en historisch rechtsherstel’ van de KNHG-werkgroep Beroepsethiek op de Historicidagen 2017 gaat over de plaats van het verleden in de maatschappij en hoe historici daar invloed op uitoefenen.

Jilt Jorritsma

Regeerakkoord bekend: wat is de rol van geschiedenis?
Door Redactie Historici.nl
Kennisclips: geschiedenis voor een breed publiek
Door Redactie Historici.nl
Dit nooit muur
Door Miel Groten
Historici.nl
Het KNHG is de grootste organisatie van professionele historici in Nederland. Het biedt een platform aan de ruim 1100 leden en aan de historische gemeenschap als geheel. Wordt lid van het KNHG.
Historici.nl
Terug naar de bron: de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie. Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.