De kleine mens tegen het grote onrecht

Op een bijzonder gure en natte middag in november reisde ik naar Rotterdam voor een bijeenkomst over mensen die tussen wal en schip waren gevallen en waarbij de overheid er niet voor hen was of is. De middag stond in het teken van de kleine mens die onmachtig is tegenover onrecht, zowel in het verleden alsook in het heden. Een tweede rode draad deze middag was het belang van archieven en archiefonderzoek, als tegenwicht tegen (historisch) onrecht. Het werd een middag met uiteenlopende verhalen die stuk voor stuk indruk maakten en bleven hangen.

De ware toedracht lag in het archief

Het eerste programmaonderdeel was een speech van Jan Struijs, oud-politieman in Rotterdam en nu fractieleider van 50PLUS in de Tweede Kamer. Hij schreef het boek De vermiste vader, waarin hij het levensverhaal van zijn opa vertelt.  Die man werkte eind jaren dertig op een koopvaardijschip maar werd beticht van muiterij, omdat hij zich verzette tegen Duitsgezinde officieren op dat schip. Tijdens een gevecht werd zijn beste vriend doodgeschoten. De kapitein keek de andere kant op, en Struijs’ opa belandde in de gevangenis. Uit het archiefonderzoek van Struijs bleek dat de ware toedracht bij de overheid bekend was dankzij een brief die zijn opa stuurde uit het Jappenkamp waar hij na zijn vrijlating terechtkwam. Die brief werd als geheim bestempeld en verdween in de doofpot, totdat Struijs erop stuitte in het Nationaal Archief. Dankzij het boek hebben de opa van Struijs en zijn vriend nu vijfentachtig jaar na dato eerherstel gekregen.

‘Het mooie verhaal vertel je, over trauma’s zwijg je’

Gerdi Verbeet, bij het grote publiek vooral bekend als oud-voorzitter van de Tweede Kamer, sprak over trauma’s en de generaties lange doorwerking daarvan. Zij benadrukte dat in onze samenleving succes gezien wordt als een eigen verdienste en omgekeerd mislukking dus ook. Het gevolg is dat we zwijgen over onze pijn, verdriet, trauma’s en falen, maar volop onze mooie verhalen delen. In heldere taal legde zij uit dat trauma’s en angsten genetisch kunnen worden doorgegeven, waarna het lot bepaalt welk kind daarmee wordt belast. Maar door erover te praten of te schrijven, kunnen mensen zich ontdoen van deze traumatische last. Dat geldt voor Jan Struijs na de publicatie van het boek over zijn opa, maar het geldt evenzeer voor nabestaanden van NSB-ers, zoals we aan het begin van dit jaar meermaals hebben gezien en gehoord.

Niet gehoord, gezien of erkend

De burgemeester en de ombudsvrouw van Rotterdam waren de organisatoren van deze middag. Zij pleitten in hun bijdragen voor de menselijk maat in de relatie tussen overheid en burger. Alleen dan worden burgers gezien, gehoord en erkend, en houden ze vertrouwen in de overheid. Dit komt het functioneren van de democratie ten goede. Wanneer de overheid zich echter hardvochtig opstelt, zoals bijvoorbeeld tijdens het Toeslagenschandaal, maakt het vertrouwen heel snel plaats voor wantrouwen. Als daarnaast blijkt dat er structureel onrecht onder individuele misstanden zit, verdiept dat het wantrouwen alleen maar. Wanneer er dan ook nog eens excuses zonder inhoud gemaakt worden, is de schade bijna niet te herstellen. Desondanks blijft de Rotterdamse burgemeester, Carola Schouten, optimistisch en hoopvol. Daarbij worden zij en haar college geholpen en misschien zelfs wel bij de les gehouden door de gedreven ombudsvrouw van de stad, Marianne van den Anker.

En passant maakte Schouten zich ook sterk voor een goed functionerende archiefsector. De overheid moet niet alleen regels handhaven, aldus de Rotterdamse burgemeester, maar zich ook afvragen waar die regels vandaan komen. Daarbij benadrukte ze het belang van archieven die fungeren als een overheidsgeheugen. Hoewel ze het niet met zoveel woorden zei, erkende ze daarmee ook het belang van gedegen archief- en historisch onderzoek.

Vergeten slachtoffers en verloren stemmen

Op verschillende momenten tijdens deze middag kwam terug hoe belangrijk het is om een stem te geven aan hen die onrecht wordt aangedaan en aan hen die vergeten (dreigen te) worden. Dat gebeurde ook letterlijk toen bijvoorbeeld een slachtoffer van het Toeslagenschandaal zijn verhaal vertelde of toen een zoon van een van de getroffenen het woord nam. Als je zo iemand hoort spreken en diegene kijkt in jouw ogen, dan blijft dat een indrukwekkende ervaring. Indrukwekkender dan de vele getuigenissen die je leest in de krant of hoort op televisie. Voor hen die het woord namen, was het een moment van erkenning. In een zaal vol hoogwaardigheidsbekleders, ambtenaren en andere aanwezigen, werd hun verhaal gehoord en werden zij gezien.

Toekomstige bronnen

Terug in de trein naar huis overdacht ik mijn indrukken van deze middag. De historicus in mij wil niets liever dan dat de vele en verschillende stemmen van de slachtoffers van het Toeslagenschandaal, de ouders en hun kinderen, worden vastgelegd. Hun verhalen zullen voor toekomstige historici een belangrijke bron van autobiografische verhalen vormen, die een noodzakelijk tegenwicht bieden aan de overheidsbronnen. Daarmee doel ik op meer diepgang dan de soundbites of korte interviewtjes die je hoort op radio of televisie, dus op oral history-interviews die hun ongefilterde verhalen, ervaringen, emoties en gevoelens vastleggen. Het belang van dergelijke interviews kun je vergelijken met de brief die de opa van Jan Struijs schreef en die zoveel decennia later een ander licht op het officiële verhaal deed schijnen.