Met Jacob Lawrence haalt Kunsthal KAdE eeuwen aan Afro-Amerikaanse geschiedenis naar Amersfoort
In een tijd waarin historische feiten opnieuw ter discussie worden gesteld en kunst en wetenschap steeds vaker onderhevig zijn aan politieke censuur, moeten we bepaalde geschiedenissen juist onder de aandacht blijven brengen. De tentoonstelling Jacob Lawrence | African American Modernist in Kunsthal KAdE doet dit voor de Afro-Amerikaanse geschiedenis, met aandacht voor inhoud en vorm.
De tentoonstellingsruimtes staan vol bezoekers, maar toch klinkt geen woord te veel. De stilte wordt doorbroken door melodische jazzmuziek, die je het gevoel geeft dat je Lawrence’s scènes van het alledaagse leven in de New Yorkse wijk Harlem niet bekijkt maar bijwoont: de ‘ice peddlers’, de ‘shoe shine boys’ en de karakteristieke ‘fire escapes’. De bezoekers fluisteren terwijl ze een geschiedenis vol onderdrukking en strijd op zich laten inwerken, verbeeld in aantrekkelijke rijke kleuren en dynamische geometrische vormen.
Jacob Lawrence, Ices I, 1960. Eitempera op hardboard, 61 x 76,2 cm. Collection Walter O. and Linda J. Evans, Savannah.
Een zorgvuldige aandacht voor kleur vormt een rode draad in Lawrence’s lange carrière van ruim zestig jaar. Hij groeide ermee op. Tijdens zijn kindertijd in Harlem in het interbellum maakte de Afro-Amerikaanse gemeenschap in New York een bloeiperiode door, de Harlem Renaissance. Toch bleef de armoede hardnekkig. Vrolijke kleuren en drukke patronen, op kleding en in de inrichting van huizen, waren een manier om het zware leven op te fleuren. Op Lawrence maakte dit grote indruk.
Onderbelicht
In Amerika is Lawrence een bekende naam, maar Jacob Lawrence | African American Modernist is volgens het museum de eerste overzichtstentoonstelling van zijn werk in Europa. The Great Migration is Lawrence’s bekendste werk, een serie van zestig schilderijen die de grootschalige migratie van Afro-Amerikanen van het Zuiden naar het Noorden van de Verenigde Staten tussen 1916 en 1970 in beeld brengt. In de tentoonstelling in Amersfoort zijn enkele werken ervan te zien.
Jacob Lawrence, The Last Journey (Harriet and the Promised Land), 1967. Gouache, tempera en grafiet op papier, 39,7 x 68 cm, Cantor Arts Center, Stanford University, Gift of Dr. Herbert J. Kayden and Family in memory of Dr. Gabrielle H. Reem, 2013.100.
De geschiedenis van de Afro-Amerikaanse gemeenschap was lange tijd onzichtbaar in geschiedenisonderwijs en -onderzoek in de Verenigde Staten (en daarbuiten). Lawrence stelde dat dit niet alleen een incorrect beeld van het verleden tot gevolg had, maar er ook voor zorgde dat de Afro-Amerikaanse gemeenschap in het heden haar identiteit moeilijker kon ontwikkelen. Een gemeenschap die geen weet heeft van haar herkomst en ontwikkeling mist immers een gedeeld referentiekader van ervaringen, waarden en tradities dat cruciaal is bij het vormen van een collectief zelfbeeld en het smeden van onderlinge verbondenheid. Lawrence schilderde naast een serie over de Great Migration series over belangrijke historische figuren als Toussaint L’Ouverture (een van de grondleggers van de autonome Zwarte republiek Haïti) en de abolitionisten Frederick Douglass, John Brown en Harriet Tubman.
Verbeelde verhalen
Het schilderen van series stelde Lawrence in staat om verhalen te vertellen. De titels die hij zijn werken gaf versterken het narratieve karakter. ‘Tijdens de Eerste Wereldoorlog vond een grote migratie naar het Noorden plaats door Afro-Amerikanen uit het Zuiden’ is de titel van het eerste paneel van The Great Migration. ‘Voor Afro-Amerikanen was geen gerechtigheid in de rechtbanken in het Zuiden’, vertelt paneel 14. Paneel 15 vervolgt: ‘Er waren lynchpartijen.’ Deze beschrijvende titels met historische feiten maken, in combinatie met de figuratieve elementen in het werk, voor de toeschouwer meteen duidelijk waar het om gaat. Tegelijkertijd zorgen de abstracte elementen voor een zekere anonimisering en veralgemenisering, waardoor een breed gedragen gevoel van herkenning en associatie ontstaat. Dit komt ook doordat Lawrence in zijn werk universele menselijke ervaringen wil belichten, zoals liefde, strijd en arbeid.
Jacob Lawrence, Migration Series Panel 1, During World War I there was a great migration north by southern African Americans, 1940-1941. Casein tempera op hardboard, 30,48 x 45,72 cm, The Phillips Collection, Washington DC.
De tentoonstelling in Kunsthal KAdE doet uitstekend recht aan de historische en maatschappelijke context van Lawrence’s werk. De kunstwerken zijn voorzien van een uitgebreide toelichting, vaak inclusief historische foto’s en archiefstukken. Hierdoor is de tentoonstelling ook voor bezoekers zonder voorkennis van het werk van Lawrence of de Afro-Amerikaanse geschiedenis zeer toegankelijk.
Sophie de Leeuw (24) is historicus en werkt bij het Noord-Hollands Archief. In het verleden schreef ze artikelen over kunst en cultuur voor de Volkskrant, Volkskrant Magazine en KunstRAI/Art Amsterdam. Deze recensie is geschreven op persoonlijke titel.
